1
列傳一百九十八李鴻章李鴻章,字少荃,安徽合肥人。 父文安,刑部郎中。 其先本許姓。 鴻章,道光二十七年進士,改庶吉士,授編修。 從曾國籓遊,講求經世之學。 洪秀全據金陵,侍郎呂賢基為安徽團練大臣,奏鴻章自助。 咸豐三年,廬州陷,鴻章建議先取含山、巢縣圖規复。 巡撫福濟授以兵,連克二縣,逾年復廬州。 累功,用道員,賞花翎。 久之,以將兵淮甸遭眾忌,無所就,乃棄去。 從國籓於江西,授福建延建邵道,仍留軍。 十一年,國籓既克安慶,謀大舉東伐。 會江蘇缺帥,奏薦鴻章可大用,江、浙士紳亦來乞師。 同治元年,遂命鴻章召募淮勇七千人,率舊部將劉銘傳、周盛波、張樹聲、吳長慶,曾軍將程學啟,湘軍將郭松林,霆軍將楊鼎勳,以行。 又奏調舉人潘鼎新、編修劉秉璋,檄弟鶴章總全軍營務。 時沿江賊屯林立,乃賃西國汽舟八,穿賊道二千馀裡,抵上海,特起一軍,是為淮軍。 外國人見其衣裝樸陋,輒笑之,鴻章曰:「軍貴能戰,非徒飾觀美。 迨吾一試,笑未晚也。 」旋詔署江蘇巡撫。 是時上海有英、法二國軍。 美國華爾募洋兵數千,攻克松江、嘉定、青浦、奉賢,號南路軍; 學啟等將湘、淮人攻南匯,號北路軍。 四月,賊悉眾戰敗南路軍,嘉定、奉賢再陷,華爾棄青浦走保松江。 學啟將千五百人屯新橋,賊圍之數十重,踐屍進。 學啟開壁突擊,賊駭卻。 鴻章親督軍來援,賊大奔,乘勝攻泗涇,解松江圍。 外國軍見其戰,皆驚嘆。 自此湘、淮軍威始振。 詔促移師鎮江,鴻章請先圖滬而後出江。 既定浦東廳縣,偽慕王譚紹光來援,敗之北新涇,賊走嘉定。 九月,進克其城。 譚紹光率數十萬眾,連營江口,犯黃渡。 諸將分攻,簡精卒逾壕伏而前,斃數人,賊陣動,學啟乘之,裹創噪而進,賊大潰。 捷入,授江蘇巡撫。 初,美人華爾所將兵名常勝軍,慈谿之役,歿於陣,其副白齊文懷異志,閉松江城索餉。 鴻章裁其軍,易以英將戈登,常勝軍始復聽節制,命出海攻福山,不克而還。 二年正月,兼署五口通商大臣。 初,常熟守賊駱國忠、董正勤舉城降,福山諸海口俱下。 偽忠王李秀成悉眾圍常熟,江陰援賊复陷福山。 鴻章牒諭國忠固守待援,而檄鼎新、銘傳攻福山,奪石城。 國忠知援至,開城猛擊,俘斬殆盡,遂解常熟圍,進复太倉、崑山。 因疏陳賊情地勢,建三路進軍之策:學啟由崑山攻蘇州; 鶴章、銘傳由江陰進無錫,淮、揚水軍輔之; 太湖水軍將李朝斌由吳江進太湖,鼎新等分屯松江,常勝軍屯崑山為前軍援。 李秀成糾合偽納王郜雲官等水陸十萬,偪大橋角而營,鶴章擊之,敗走,九月,复集,連營互進。 鶴章立八營於大橋角,與之持。 源章以賊麕集西路,志在保無錫,援蘇州。 乃令鶴章、銘傳守後路,抽銳卒會學啟合破賊屯,蘇、錫之賊皆大困。 賊陷江寧、蘇、杭為三大窟,而蘇則其脊膂也,故李秀成百計援之。 譚紹光尤兇狡,誓死守,附城築長牆石壘,堅不可猝拔。 十月,鴻章親視師,以砲毀之,城賊爭權相猜,謀反正,刺殺譚紹光,開門納軍。 時降酋八人皆擁重兵,號十萬,歃血誓共生死,要顯秩。 學啟言不殺八人,後必為患。 鴻章意難之,學啟拂衣出,鴻章笑語為解。 明日,八人出城受賞,留飲,即坐上數其罪,斬之。 學啟入城諭定其眾,搜殺悍黨二千馀人。 捷聞,賞太子太保銜、黃馬褂。 十一月,鶴章等復無錫,進攻常州,以應江寧圍軍。 學啟出太湖,圖嘉興,以應浙軍。 鼎新等軍先入浙,收平湖、海鹽,賊爭應官軍,所至輒下。 三年二月,學啟急攻嘉興,親搏戰,登城,克之,中彈死。 四月,克常州,擒斬偽護王陳坤書,賞騎都尉世職。 常勝軍慚無功,戈登辭歸國,乃撤其軍。 廷議江寧久未下,促鴻章會攻,鴻章以金陵破在旦夕,託辭延師。 六月,曾軍克江寧,捷書至。 鴻章遂分軍令銘傳、盛波由東壩取廣德,鼎新、秉璋由松江攻湖州,松林、鼎勳由滬航海援閩。 賊平,封一等肅毅伯,賞戴雙眼花翎。 四年四月,科爾沁親王僧格林沁戰歿曹州,以曾國籓為欽差大臣,督其軍。 鴻章署兩江總督,命率所部馳防豫西,兼備剿京東馬賊、甘肅回匪。 鴻章言:「兵勢不能遠分,且籌餉造械,臣離江南,皆無可委託。 為今日計,必先圖捻而後圖回。 赴豫之師,必須多練馬隊,廣置車騾,非可猝辦。 」詔寢其行。 時曾國籓督軍剿捻久無功,命回兩江,而以鴻章署欽差代之,敗東捻任柱、賴文光於湖北。 六年正月,授湖廣總督。 賊竄河南,渡運河,濟南戒嚴。 初,曾國籓議憑河築牆,遏賊奔竄。 鴻章守其策,而注重運西。 飭豫軍提督宋慶、張曜及周盛波、劉秉璋分守山東東平以上,自靳口至濟寧; 楊鼎勳分守趙村、石佛至南陽湖; 李昭慶分守攤上、黃林莊至韓莊、八牌; 皖軍黃秉鈞等分守宿遷、運河上下游:互為策應,使賊不得出運。 六月,抵濟寧,賊由濰縣趨竄登、萊。 鴻章复議偪入海隅聚殲之,乃創膠萊河防策,令銘傳、鼎新築長牆二百八十馀裡,會合豫軍、東軍分汛設守。 時賊集萊陽、即墨間,屢撲堤牆不得出。 七月,賊由海神廟潛渡濰河,山東守將王心安不及禦,膠萊防潰。 朝旨切責,將罷防,鴻章抗疏言:「運河東南北三面賊氛蹂躪,其受害者不過數府州縣,若驅過運西,則江、皖、東、豫、楚數省之地,流毒無窮。 」乃堅持前議,嚴扼運防。 令銘傳、松林、鼎勳三軍往來躡擊。 十月,追至贛榆,降酋潘貴升斃任柱於陣,捻勢漸衰。 賴文光挈眾竄山東,戰屢敗,遁入海濱,官軍圍擊之,斬獲三萬。 賴文光走死揚州。 東捻平,賞加一騎都尉世職。 七年正月,西捻張總愚由山右渡河,北竄定州,京師大震。 詔奪職,鴻章督軍入直,疏言:「剿辦流寇,以堅壁清野為上策。 東捻流竄豫東、淮北,所至民築圩寨,深溝高壘以御之。 賊往往不得一飽,故其畏圩寨甚於畏兵。 河北平原千里,無險可守。 截此則竄彼,迎左則趨右,縱橫馳突,無處不流。 且自渡黃入晉,沿途擄獲騾馬愈眾,步賊多改為騎,趨避捷,肆擾尤易。 自古辦賊,必以彼此強弱飢飽為定衡。 賊未必強於官軍,但彼騎多而我騎少。 今欲絕賊糧、斷賊騎,惟有嚴諭紳民堅築圩寨。 一聞警信,即收糧草牲畜老弱壯丁於內。 賊至無所掠食,兵至轉可買食。 賊雖流而其計漸窮,或可剋期撲滅也。 」二月,鴻章督軍進德州,敗賊安平、饒陽。 三月,賊竄晉州,渡滹沱河,南入豫,复折竄直隸,撲山東東昌; 四月,趨茌平、德平,出德州,西奔吳橋、東光,偪天津。 下部議處,命總統北路軍務,限一月殄滅。 鴻章以捻騎久成流寇,非就地圈圍,終不足制賊之命。 三口通商大臣崇厚及左宗棠皆以為言,而直隸地平曠,無可圈圍; 欲就東海南河形勢,必先扼西北運河,尤以東北至津、沽,西南至東昌、張秋為鎖鑰。 乃掘滄州迤南捷地壩,洩運水入減河。 河東築長牆,斷賊竄津之路。 東昌運防,則淮軍自城南守至張秋,東、皖諸軍自城北守至臨清,並集民團協防。 閏四月,以勦賊逾限,予嚴議。 時賊為官軍所偪,奔突不常。 以北路軍勢重,銳意南行,迴翔陵縣、臨邑間,旁擾茌平、德平,犯臨清運防。 鴻章慮久晴河涸,民團不可恃,且晝夜追奔疲士卒,議乘黃河伏汛,縮地紮圈。 以運河為外圍,以馬頰河為裡圍。 其時官軍大敗賊於德州揚丁莊,又追敗之商河。 張總愚率悍黨遁濟陽,沿河北出德州犯運防,上竄鹽山、滄州。 官軍扼截之,不得出,轉趨博平、清平。 適黃、運暨徒駭交漲,東昌、臨清、張秋、徬河水深不可越。 河西北岸長牆綿亙,賊竄地迫狹,勢益困。 鴻章增調劉銘傳軍,期會前敵。 分屯茌平之桃橋、南鎮,至博平、東昌,圈賊徒駭、黃、運之內,而令馬隊週回兜逐,賊無一生者,張總愚投水死。 西捻平,詔復原官,加太子太保銜,以湖廣總督協辦大學士。 八月入覲,賜紫禁城內騎馬。 八年二月,兼署湖北巡撫。 十二月,詔援黔,未行,改援陝。 九年七月,剿平北山土匪。 值天津教堂滋事,命移軍北上。 案結,調直隸總督兼北洋通商事務大臣。 十月,日本請通商,授全權大臣,與定約。 十二年五月,授大學士,仍留總督任。 六月,授武英殿大學士。 十三年,調文華殿大學士。 國家舊制,相權在樞府。 鴻章與國籓為相,皆總督兼官,非真相。 然中外系望,聲出政府上,政府亦倚以為重。 其所經畫,皆防海交鄰大計。 思以西國新法導中國以求自強,先急兵備,尤加意育才。 初,與國籓合疏選幼童送往美國就學,歲百二十人。 期以二十年學成歲歸為國效用,乃未及終學而中輟。 鴻章爭之不能得,隨分遣生徒至英、德、法諸國留學。 及建海軍,將校盡取才諸生中。 初在上海奏設外國學館,及蒞天津,奏設武備海陸軍,又各立學堂,是為中國講求兵學之始。 嘗議製造輪船,疏言:「西人專恃其砲輪之精利,橫行中土。 於此而曰攘夷,固虛妄之論。 即欲保和局,守疆土,亦非無具而能保守之也。 士大夫囿於章句之學,苟安目前,遂有停止輪船之議。 臣愚以為國家諸費皆可省,惟養兵設防、練習槍砲、製造兵輪之費萬不可省。 求省費則必屏除一切,國無與立,終無自強之一日矣。 」光緒元年,台灣事變,王大臣奏籌善后海防六策。 鴻章議曰:「歷代備邊多在西北,其強弱之事,主客之形,皆適相埒,且猶有中外界限。 今則東南海疆萬馀裡,各國通商傳教,往來自如。 陽託和好,陰懷吞噬,一國生事,諸國構煽,實為數千年來未有之變局。 輪船電報,瞬息千里,軍火機器,工力百倍,又為數千年來未有之強敵。 而環顧當世,餉力人才,實有未逮,雖欲振奮而莫由。 易曰:'窮則變,變則通。 '蓋不變通,則戰守皆不足恃,而和亦不可久也。 近時拘謹之儒,多以交涉洋務為恥,巧者又以引避自便。 若非朝廷力開風氣,破拘攣之故習,求制勝之實際,天下危局,終不可支; 日後乏才,且有甚於今日者。 以中國之大,而無自強自立之時,非惟可憂,抑亦可恥。 」鴻章持國事,力排眾議。 在畿疆三十年,晏然無事。 獨究討外國政學、法制、兵備、財用、工商、藝業。 聞歐美出一新器,必百方營購以備不虞。 嘗設廣方言館、機器製造局、輪船招商局; 開磁州、開平煤鐵礦、漠河金礦; 廣建鐵路、電線及織佈局、醫學堂; 購鐵甲兵艦; 築大沽、旅順、威海船砲台壘; 遴武弁送德國學水陸軍械技藝; 籌通商日本,派員往駐; 創設公司船赴英貿易。 凡所營造,皆前此所未有也。 初,鴻章辦海防,政府歲給四百萬。 其後不能照撥,而戶部又奏立限制,不令購船械。 鴻章雖屢言,而事權不屬,蓋終不能竟厥功焉。 三年,晉、豫旱災,鴻章力籌賑濟。 時直隸亦患水,永定河居五大河之一,累年漫決,害尤甚。 鴻章修復金門徬及南、上、北三灰壩。 盧溝橋以下二百馀裡,改河築堤,緩其溜勢。 別濬大清河、滹沱河、北運河、減河,以資宣洩,自是水患稍紓。 五年,命題穆宗毅皇帝、孝哲毅皇后神主,賞加太子太傅銜。 六年,巴西通商,以全權大臣定約。 八年,丁母憂,諭俟百日後以大學士署理直隸總督,鴻章累辭,始開缺,仍駐天津督練各軍,並署通商大臣。 朝鮮內亂,鴻章時在籍,趣赴天津,代督張樹聲飭提督吳長慶率淮軍定其亂,鴻章策定朝鮮善後事宜。 九年,復命署總督,累乞終制,不允。 十年,法越構兵,雲貴總督岑毓英督師援越。 法乃自請講解,鴻章與法總兵福祿諾議訂條款,既竣,而法人伺隙陷越諒山,薄鎮南關,兵艦馳入南洋,分擾閩、浙、台灣,邊事大棘。 北洋口岸,南始砲台,北迄山海關,延袤幾三千里,而旅順口實為首衝。 乃檄提督宋慶、水師統領提督丁汝昌守旅順,副將羅榮光守大沽,提督唐仁廉守北塘,提督曹克忠、總兵葉志超守山海關內外,總兵全祖凱守煙台,首尾聯絡,海疆屹然。 十一年,法大敗於諒山。 計窮,复尋成。 授全權大臣,與法使巴德納增減前約。 事平,下部議敘。 是年朝鮮亂黨入王宮,戕執政大臣六人。 提督吳兆有以兵入護,誅亂黨,傷及日本兵。 日人要索議統將罪,鴻章嚴拒之,而允以撤兵寢其事。 九月,命會同醇親王辦理海軍。 十二年,以全權大臣定法國通商滇粵邊界章程。 十三年,會訂葡萄牙通商約。 十四年,海軍成船二十八,檄飭海軍提督丁汝昌統率全隊,週曆南北印度各海面,習風濤,練陣技,歲率為常。 十五年,太后歸政,賞用紫韁。 十七年,平熱河教匪,議敘。 十九年正月,鴻章年七十,兩宮賜「壽」。 二十年,賞戴三眼花翎,而日朝變起。 初,鴻章籌海防十馀年,練軍簡器,外人震其名,謂非用師逾十萬,不能攻旅順,取天津、威海。 故俄、法之警,皆知有備而退。 至是,中興諸臣及湘淮軍名將皆老死,鮮有存者。 鴻章深知將士多不可恃,器械缺乏不應用,方設謀解紛難,而國人以為北洋海軍信可恃,爭起言戰,廷議遂銳意用兵。 初敗於牙山,繼敗於平壤,日本乘勝內侵,連陷九連、鳳凰諸城,大連、旅順相繼失。 复據威海衛、劉公島,奪我兵艦,海軍覆喪殆盡。 於是議者交咎鴻章,褫其職,以王文韶代督直隸,命鴻章往日本議和。 二十一年二月,抵馬關,與日本全權大臣伊藤博文、陸奧宗光議,多要挾。 鴻章遇刺傷面,創甚,而言論自若,氣不少衰。 日皇遣使慰問謝罪,卒以此結約解兵。 會訂條款十二,割台灣畀之,日本悉交還侵地。 七月,回京,入閣辦事。 十二月,俄皇加冕,充專使致賀,兼聘德、法、英、美諸國。 二十二年正月,陛辭,上念垂老遠行,命其子經方、經述侍行。 外人夙仰鴻章威望,所至禮遇逾等,至稱為東方畢士馬克。 與俄議新約,由俄使經總署訂定,世傳「中俄密約」。 七閱月,回京復命。 兩宮召見,慰勞有加,命直總理各國事務衙門。 二十三年,充武英殿總裁。 二十四年,命往山東查勘黃河工程。 疏稱遷民築堤,成工匪易,惟擇要加修兩岸堤埝,疏通海口尾閭,為救急治標之策。 下其奏,核議施行。 十月,出督兩廣。 二十六年,賞用方龍補服。 拳匪肇亂,八國聯軍入京,兩宮西狩。 詔鴻章入朝,充議和全權大臣,兼督直隸,有「此行為安危存亡所繫,勉為其難」之語。 鴻章聞警兼程進,先以兵剿畿甸匪,孑身入京,左右前後皆敵軍,日與其使臣將帥爭盟約,卒定和約十二款。 二十七年七月,講成,相率退軍。 大亂之後,公私蕩然。 鴻章奏陳善後諸務。 開市肆,通有無,施粥散米,中外帖然。 並奉詔行新政,設政務處,充督辦大臣,旋署總理外務部事。 積勞嘔血薨,年七十有九。 事聞,兩宮震悼,錫祭葬,贈太傅,晉封一等侯,諡文忠。 入祀賢良祠,安徽、浙江、江蘇、上海、江寧、天津各建祠以祀,並命於京師特建專祠。 漢臣祀京師,蓋異數也。 鴻章長軀疏髯,性恢廓,處榮悴顯晦及事之成敗,不易常度,時以詼笑解紛難。 尤善外交,陰陽開闔,風采凜然。 外國與共事者,皆一時偉人。 及八國定盟,其使臣大將多後進,視鴻章皆丈人行也,故兵雖勝,未敢輕中國。 聞其薨,咸集弔唁,曰:「公所定約不敢渝。 」其任事持大體,不為小廉曲謹。 自壯至老,未嘗一日言退,嘗以曾國籓晚年求退為無益之請,受國大任,死而後已。 馬關定約還,論者未已,或勸之歸。 鴻章則言:「於國實有不能恝然之誼,今事敗求退,更誰賴乎? 」其忠勤皆類此。 居恆好整以暇,案上置宋搨蘭亭,日臨摹百字,飲食起居皆有恆晷。 長於奏牘,時以曾、李並稱雲。 鴻章初以兄子經方為子,後生子經述,賞四品京堂,襲侯爵; 經邁,侍郎。 論曰:中興名臣,與兵事相終始,其勳業往往為武功所掩。 鴻章既平大難,獨主國事數十年,內政外交,常以一身當其衝,國家倚為重輕,名滿全球,中外震仰,近世所未有也。 生平以天下為己任,忍辱負重,庶不愧社稷之臣; 惟才氣自喜,好以利祿驅眾,志節之士多不樂為用,緩急莫恃,卒致敗誤。 疑謗之起,抑豈無因哉?
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)