1
=褚遂良=
(No translation available)
2
褚遂良,散騎常侍亮之子也。 太業末,隨父在隴右,薛舉僭號,署為通事舍人。 舉敗歸國,授秦州都督府鎧曹參軍。 貞觀十年,自秘書郎遷起居郎。 遂良博涉文史,尤工隸書,父友歐陽詢甚重之。 太宗嘗謂侍中魏徵曰:「虞世南死後,無人可以論書。 」徵曰:「褚遂良下筆遒勁,甚得王逸少體。 」太宗即日召令侍書。 太宗嘗出御府金帛購求王羲之書跡,天下爭齎古書詣闕以獻,當時莫能辯其真偽,遂良備論所出,一無舛誤。 十五年,詔有事太山,先幸洛陽,有星孛於太微,犯郎位。 遂良言於太宗曰:「陛下撥亂反正,功超前烈,將告成東嶽,天下幸甚。 而行至洛陽,彗星輒見,此或有所未允合者也。 且漢武優柔數年,始行岱禮,臣愚伏願詳擇。 」太宗深然之,下詔罷封禪之事。 其年,遷諫議大夫,兼知起居事。 太宗嘗問:「卿知起居,記錄何事,大抵人君得觀之否? 」遂良對曰:「今之起居,古左右史,書人君言事,且記善惡,以為鑑誡,庶幾人主不為非法。 不聞帝王躬自觀史。 」太宗曰:「朕有不善,卿必記之耶? 」遂良曰:「守道不如守官,臣職當載筆,君舉必記。 」黃門侍郎劉洎曰:「設令遂良不記,天下亦記之矣。 」太宗以為然。 時魏王為太宗所愛,禮秩如嫡。 其年,太宗問侍臣曰:「當今國家何事最急? 」中書侍郎岑文本曰:「《傳》稱『導之以德,齊之以禮』,由斯而言。 禮義為急。 」遂良進曰:「當今四方仰德,誰敢為非? 但太子、諸王,須有定分,陛下宜為萬代法以遺子孫。 」太宗曰:「此言是也。 朕年將五十,已覺衰怠。 既以長子守器東宮,弟及庶子數將五十,心常憂慮,頗在此耳。 但自古嫡庶無良佐,何嘗不傾敗國家? 公等為朕搜訪賢德,以傅儲宮,爰及諸王,咸求正士。 且事人歲久,即分義情深,非意窺窬,多由此作。 」於是限王府官僚不得過四考。 十七年,太宗問遂良曰:「舜造漆器,禹雕其俎,當時諫舜、禹者十餘人。 食器之間,苦諫何也? 」遂良對曰:「雕琢害農事,纂組傷女工。 首創奢淫,危亡之漸。 漆器不已,必金為之; 金器不已,必玉為之。 所以諍臣必諫其漸,及其滿盈,無所復諫。 」太宗以為然,因曰:「夫為人君,不憂萬姓而事奢淫,危亡之機可反掌而待也。 」時皇子年幼者多任都督、刺史,遂良上疏曰:「昔兩漢以郡國理人,除郡以外,分立諸子。 割土分疆,雜用周制。 皇唐州縣,祖依秦法。 皇子幼年,或授刺史,陛下豈不以王之骨肉,鎮扞四方? 此之造制,道高前烈。 如臣愚見,有小未盡。 何者? 刺史郡帥,民仰以安。 得一善人,部內蘇息; 遇一不善,合州勞弊。 是以人君愛恤百姓,常為擇賢。 或稱河潤九里,京師蒙福; 或人興歌詠,生為立祠。 漢宣帝云:『與我共理者,惟良二千石。 』如臣愚見,陛下兒子內年齒尚幼、未堪臨人者,且留京師,教以經學。 一則畏天之威,不敢犯禁; 二則觀見朝儀,自然成立。 因此積習,自知為人。 審堪臨州,然後遣出。 臣謹按漢明、章、和三帝,能友愛於弟,自茲已降,取為準的。 封立諸王,雖各有國土,年尚幼小者,召留京師,訓以禮法,垂以恩惠。 訖三帝世,諸王數十百人,唯二王稍惡,自余餐和染教,皆為善人。 則前事已驗,惟陛下詳察。 」太宗深納之。 其年,太子承乾以罪廢,魏王泰入侍,太宗面許立為太子。 因謂侍臣曰:「昨青雀自投我懷云:『臣今日始得與陛下為子,更生之日也。 臣唯有一子,臣百年之後,當為陛下殺之,傳國晉王。 』父子之道,故當天性,我見其如此,甚憐之。 」遂良進曰:「陛下失言。 伏願審思,無令錯誤也。 安有陛下百年之後,魏王執權為天下之主,而能殺其愛子,傳國於晉王者乎? 陛下昔立承乾為太子,而復寵愛魏王,禮數或有逾於承乾者,良由嫡庶不分,所以至此。 殷鑑不遠,足為龜鏡。 陛下今日既立魏王,伏願陛下別安置晉王,始得安全耳。 」太宗涕泗交下曰:「我不能。 」即日召長孫無忌、房玄齡、李勣與遂良等定策,立晉王為皇太子。 時頻有飛雉集於宮殿之內,太宗問群臣曰:「是何祥也? 」對曰:「昔秦文公時,有童子化為雉,雌者鳴於陳倉,雄者鳴於南陽。 童子曰:得雄者王,得雌者霸。 文公遂以為寶雞。 後漢光武得雄,遂起南陽而有四海。 陛下舊封秦王,故雄雉見於秦地,此所以彰表明德也。 」太宗悅曰:「立身之道,不可無學,遂良博識,深可重也。 」尋授太子賓客。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
3
時薛延陀遣使請婚,太宗許以女妻之,納其財聘,既而不與。 遂良上疏曰:
(No translation available) (No translation available)
4
時太宗欲親征高麗,顧謂侍臣曰:「高麗莫離支賊殺其王,虐用其人。 夫出師吊伐,當乘機便,今因其弒虐,誅之甚易。 」遂良對曰:「陛下兵機神算,人莫能知。 昔隋末亂離,手平寇亂。 及北狄侵邊,西蕃失禮,陛下欲命將擊之,群臣莫不苦諫,陛下獨斷進討,卒並誅夷。 海內之人,徼外之國,畏威懾伏,為此舉也。 今陛下將興師遼東,臣意熒惑。 何者? 陛下神武,不比前代人君。 兵既渡遼,指期克捷,萬一差跌,無以威示遠方,若再發忿兵,則安危難測。 」太宗深然之。 兵部尚書李勣曰:「近者延陀犯邊,陛下必欲追擊,此時陛下取魏徵之言,遂失機會。 若如聖策,延陀無一人生還,可五十年間疆場無事。 」帝曰:「誠如卿言,由魏徵誤計耳。 朕不欲以一計不當而尤之,後有良算,安肯矢謀。 」由是從勣之言,經畫渡遼之師。 遂良以太宗銳意三韓,懼其遺悔,翌日上疏諫曰:
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
5
太宗不納。 十八年,拜黃門侍郎,參綜朝政。 高麗莫離支遣使貢白金,遂良言於太宗曰:「莫離支虐弒其主,九夷所不容,陛下以之興兵,將事吊伐,為遼山之人報主辱之恥。 古者,討弒君之賊,不受其賂。 昔宋督遺魯君以郜鼎,桓公受之於太廟,臧哀伯諫曰:『君人者昭德塞違,今滅德立違,而置其賂器於太廟,百官象之,其又何誅焉? 武王克商,遷九鼎於洛邑,義士猶或非之,而況將昭違亂之賂器,置諸太廟,其若之何? 』夫《春秋》之書,百王取法,若受不臣之筐篚,納弒逆之朝貢,不以為愆,何所致伐? 臣謂莫離支所獻,自不得受。 」太宗納焉,以其使屬吏。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
6
太宗既滅高昌,每歲調發千餘人防遏其地,遂良上疏曰:
(No translation available)
7
二十年,太宗於寢殿側別置一院,令太子居,絕不令往東宮。 遂良復上疏諫曰:
(No translation available) (No translation available)
8
太宗從之。
(No translation available)
9
遂良前後諫奏及陳便宜書數十上,多見採納,其年,加銀青光祿大夫。 二十一年,以本官檢校大理卿,尋丁父憂解。 明年,起復舊職,俄拜中書令。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
10
二十三年,太宗寢疾,召遂良及長孫無忌入臥內,謂之曰:「卿等忠烈,簡在朕心。 昔漢武寄霍光,劉備托葛亮,朕之後事,一以委卿。 太子仁孝,卿之所悉,必須盡誠輔佐,永保宗社。 」又顧謂太子曰:「無忌、遂良在,國家之事,汝無憂矣。 」仍命遂良草詔。 高宗即位,賜爵河南縣公。 永徽元年,進封郡公。 尋坐事出為同州刺史。 三年,征拜吏部尚書、同中書門下三品,監修國史,加光祿大夫。 其月,又兼太子賓客。 四年,代張行成為尚書右僕射,依舊知政事。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
11
六年,高宗將廢皇后王氏,立昭儀武氏為皇后,召太尉長孫無忌、司空李勣、尚書左僕射於志寧及遂良以籌其事。 將入,遂良謂無忌等曰:「上意欲廢中宮,必議其事,遂良今欲陳諫,眾意如何? 」無忌曰:「明公必須極言,無忌請繼焉。 」及入,高宗難於發言,再三顧謂無忌曰:「莫大之罪,絕嗣為甚。 皇后無胤息,昭儀有子,今欲立為皇后,公等以為何如? 」遂良曰:「皇后出自名家,先朝所娶,伏事先帝,無愆婦德。 先帝不豫,執陛下手以語臣曰:『我好兒好婦,今將付卿。 』陛下親承德音,言猶在耳。 皇后自此未聞有愆,恐不可廢。 臣今不敢曲從,上違先帝之命,特願再三思審。 愚臣上忤聖顏,罪合萬死,但願不負先朝厚恩,何顧性命? 」遂良致笏於殿陛,曰:「還陛下此笏。 」仍解巾叩頭流血。 帝大怒,令引出。 長孫無忌曰:「遂良受先朝顧命,有罪不加刑。 」翌日,帝謂李勣曰:「冊立武昭儀之事,遂良固執不從。 遂良既是受顧命大臣,事若不可,當且止也。 」勣對曰:「此乃陛下家事,不合問外人。 」帝乃立昭儀為皇后,左遷遂良潭州都督。 顯慶二年,轉桂州都督。 未幾,又貶為愛州刺史。 明年,卒官,年六十三。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
12
遂良卒後二歲餘,許敬宗、李義府奏言長孫無忌所構逆謀,並遂良搧動,乃追削官爵,子孫配流愛州。 弘道元年二月,高宗遺詔放還本郡。 神龍元年,則天遺制復遂良及韓瑗爵位。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
13
=韓瑗=
(No translation available)
14
韓瑗,雍州三原人也。 祖紹,隋太僕少卿。 父仲良,武德初為大理少卿,受詔與郎楚之等掌定律令。 仲良言於高祖曰:「周代之律,其屬三千,秦法已來,約為五百。 若遠依周制,繁紊更多。 且官吏至公,自當奉法,苟若徇己,豈顧刑名? 請崇寬簡,以允惟新之望。 」高祖然之。 於是采定《開皇律》行之,時以為便。 貞觀中,位至刑部尚書、秦州都督府長史、潁川縣公。 瑗少有節操,博學有吏才。 貞觀中,累至兵部侍郎,襲父潁川公。 永徽三年,拜黃門侍郎。 四年,與中書侍郎來濟皆同中書門下三品,監修國史。 五年,加銀青光祿大夫。 六年,遷侍中,其年兼太子賓客。 時高宗欲廢王皇后,瑗涕泣諫曰:「皇后是陛下在籓府時先帝所娶,今無愆過,欲行廢黜,四海之士,誰不惕然? 且國家屢有廢立,非長久之術。 願陛下為社稷大計,無以臣愚,不垂采察。 」帝不納。 明日,瑗又諫,悲泣不能自勝。 帝大怒,促令引出。 尋而尚書左僕射褚遂良以忤旨左授潭州都督,瑗復上疏理之曰:
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
15
古之聖王,立諫鼓,設謗木,冀欲聞逆耳之言,甘苦口之議,發揚大化,裨益洪猷,垂令譽於將來,播休聲於不朽者也。 伏見詔書以褚遂良為潭州都督,臣夙夜思之,用增感激。 臣識慚知遠,業謝通經,載撫愚情,誠為未可。 遂良運偶昇平,道昭前烈,束髮從宦,方淹累稔。 趨侍陛下,俄歷歲年,不聞涓滴之愆,常睹勤勞之效。 竭忠誠於早歲,罄直道於茲年。 體國忘家,捐身徇物,風霜其操,鐵石其心。 誠可重於皇明,詎專方於曩昔? 且先帝納之於帷幄,寄之以心膂,德逾水石,義冠舟車,公家之利,言無不可。 及纏悲四海,遏密八音,竭忠國家,親承顧托,一德無二,千古懍然。 此不待臣言,陛下備知之矣。 臣嘗有此心,未敢聞奏。 且萬姓失業,旰食忘勞; 一物不安,納隍軫慮,在於微細,寧得過差。 況社稷之舊臣,陛下之賢佐,無聞罪狀,斥去朝廷,內外氓黎,咸嗟舉措。 觀其近日言事,披誠懇切,詎肯後陛下之德,異於堯、舜; 懼陛下之過,塵於史冊。 而乃深遭厚謗,重負丑言,可以痛志士之心,損陛下之明也。 臣聞晉武弘裕,不貽劉毅之誅; 漢祖深仁,無恚周昌之直。 而遂良被遷,已經寒暑,違忤陛下,其罰塞焉。 伏願纟面鑑無辜,稍寬非罪,俯矜微款,以順人情。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
16
疏奏,帝謂瑗曰:「遂良之情,朕亦知之矣。 然其悖戾犯上,以此責之,朕豈有過,卿言何若是之深也! 」瑗對曰:「遂良可謂社稷忠臣,臣恐以諛佞之輩,蒼蠅點白,損陷忠貞。 昔微子去之而殷國以亡,張華不死而綱紀不亂,國之慾謝,善人其衰。 今陛下富有四海,八紘清泰,忽驅逐舊臣,而不垂省察乎! 伏願違彼覆車,以收往過,垂勸誡於事君,則群生幸甚。 」帝竟不納。 瑗以言不見用,憂憤上表,請歸田裡,詔不許。 顯慶二年,許敬宗、李義府希皇后之旨,誣奏瑗與褚遂良潛謀不軌,以桂州用武之地,故授遂良桂州刺史,實以為外援。 於是更貶遂良為愛州刺史,左授瑗振州刺史。 四年,卒官,年五十四。 明年,長孫無忌死,敬宗等又奏瑗與無忌通謀,遣使殺之。 及使至,瑗已死,更發棺驗屍而還,籍沒其家,孫配徙嶺表。 神龍元年,則天遺制令復其官爵。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
17
=來濟=
(No translation available)
18
來濟,揚州江都人,隋左翊衛大將軍榮國公護子也。 宇文化及之難,闔門遇害。 濟幼逢家難,流離艱險,而篤志好學,有文詞,善談論,尤曉時務。 舉進士,貞觀中累轉通事舍人。 太子承乾之敗,太宗謂侍臣曰:「欲何以處承乾? 」群臣莫敢對,濟進曰:「陛下上不失作慈父,下得盡天年,即為善矣。 」帝納其言。 俄除考功員外郎。 十八年,初置太子司議郎,妙選人望,遂以濟為之,仍兼崇賢館直學士。 尋遷中書舍人,與令狐德棻等撰《晉書》。 永徽二年,拜中書侍郎,兼弘文館學士,監修國史。 四年,同中書門下三品。 五年,加銀青光祿大夫,以修國史功封南陽縣男,賜物七百段。 六年,遷中書令、檢校吏部尚書。 時高宗欲立昭儀武氏為宸妃,濟密表諫曰:「宸妃古無此號,事將不可。 」武皇后既立,濟等懼不自安; 後乃抗表稱濟忠公,請加賞慰,而心實惡之。 顯慶元年,兼太子賓客,進爵為侯,中書令如故。 二年,又兼太子詹事。 尋而許敬宗等奏濟與褚遂良朋黨構扇,左授台州刺史。 五年,徙庭州刺史。 龍朔二年,突厥入寇,濟總兵拒之,謂其眾曰:「吾嘗掛刑網,蒙赦性命,當以身塞責,特報國恩。 」遂不釋甲冑赴賊,沒於陣。 時年五十三,贈楚州刺史,給靈輿遞還鄉。 有文集三十捲,行於代。 兄亙濟兄亙,有學行,與濟齊名。 上元中,官至黃門侍郎、同中書門下三品。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
19
=上官儀=
(No translation available)
20
上官儀,本陝州陝人也。 父弘,隋江都宮副監,因家於江都。 大業末,弘為將軍陳稜所殺,儀時幼,藏匿獲免。 因私度為沙門,游情釋典,尤精《三論》,兼涉獵經史,善屬文。 貞觀初,楊仁恭為都督,深禮待之。 舉進士。 太宗聞其名,召授弘文館直學士。 累遷秘書郎。 時太宗雅好屬文,每遣儀視草,又多令繼和,凡有宴集,儀嘗預焉。 俄又預撰《晉書》成,轉起居郎,加級賜帛。 高宗嗣位,遷秘書少監。 龍朔二年,加銀青光祿大夫、西台侍郎、同東西台三品,兼弘文館學士如故。 本以詞彩自達,工於五言詩,好以綺錯婉媚為本。 儀既貴顯,故當時多有效其體者,時人謂為上官體。 儀頗恃才任勢,故為當代所嫉。 麟德元年,宦者王伏勝與梁王忠抵罪,許敬宗乃構儀與忠通謀,遂下獄而死,家口籍沒。 子庭芝,歷位周王府屬。 與儀俱被殺。 庭芝有女,中宗時為昭容,每侍帝草制誥,以故追贈儀為中書令、秦州都督、楚國公; 庭芝黃門侍郎、岐州刺史、天水郡公,仍令以禮改葬。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
21
=史臣曰=
(No translation available)
22
史臣曰:褚河南上書言事,亹癖有經世遠略。 魏徵、王珪之後,骨鯁風彩,落落負王佐器者,殆難其人。 名臣事業,河南有焉。 昔齊人饋樂而仲尼去,戎王溺妓而由余奔,婦人之言,聖哲懼罹其禍,況二佞據衡軸之地,為正人之魑魅乎! 古之志士仁人,一言相期,死不之悔,況於君臣之間,受託孤之寄,而以利害禍福,忘平生之言哉! 而韓、來諸公,可謂守死善道,求福不回者焉。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
23
=贊=
(No translation available)
24
贊曰:褚公之言,和樂愔愔,鐘石在虡,動成雅音。 二猘雙吠,三賢一心。 人皆觀望,我不浮沉。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)