1
列傳二百五十六恩銘孚琦鳳山端方弟端錦劉燧赫成額松壽趙爾豐馮汝騤陸鍾琦子光熙等恩銘,字新甫,於庫里氏,滿洲鑲白旗人,錦州駐防。 以舉人納貲為知縣,累官至知府。 光緒十一年,權知兗州,晉道員。 二十一年,改官山西。 二十六年,署按察使。 拳匪擾晉,恩銘請巡撫毓賢陰護送教士出境,弗聽。 兩宮西幸,毓賢率師赴固關,恩銘兼攝撫、籓事。 車駕至太原,召見,奏對,聲淚俱下。 補歸綏道。 先是口外七廳殺教士四十餘、教民二千餘,待撫者眾且亟,到官後,即發帑金倉粟濟之。 會聯軍至大同,民駭走。 復令教士諷喻,並與執爭,乃引兵去。 二十八年,調直隸口北道。 時經拳亂後,十三廳、州、縣教民洶洶圖報復,宣化華教士且強逼民入教,恩銘患之,與西教士反覆辨論,始允約束,民、教始安。 遷浙江鹽運使。 二十九年,調兩淮,晉江蘇按察使。 辦鹽務如故,杜私販,卹煎丁,歲增國課三十萬。 時論欲請改場垣為公司,並創煤煎輪運議,恩銘力陳其弊,事乃寢。 授布政使,錄山西協餉功,晉頭品服。 三十二年,署安徽巡撫,修廣濟圩,賑皖北水菑,民德之。 紅蓮會匪自贛入,毀建德教堂,同時楚民寄居霍山者,亦與教堂啟釁,匪黨乘之,勢漸熾。 恩銘分軍援剿,並劾有司之釀禍者,地方以靖。 是時廷議行新政,銳意興警察,於是承上指,整頓巡警學堂。 適王之春薦道員徐錫麟才,遂畀以會辦。 复念政劇財匱,援例清丈緣江洲地,按年收科,墾牧與樹藝並舉。 朝旨又以民刑事訴訟法參用東、西律,下其議督撫。 恩銘慮皖北民悍,為擇其不便者六事具以報。 明年夏,巡警學生卒業,恩銘詣校試驗,錫麟乘間以槍擊之,被重創。 知縣陸永頤銳身救護,先殞。 錫麟令經歷顧松閉校門,不從,亦斃之。 從者負恩銘還署,遂卒。 事聞,贈太子少保,諡忠愍,予皖省建祠,賞騎都尉兼一云騎尉世職,子咸麟襲。 恩銘既死,錫麟亦被獲。 錫麟者,浙江山陰人。 就學日本,以貲為道員。 志在謀綰軍隊,便起事,倉卒發難,卒被擒僇。 閱數年,復有孚琦、鳳山被刺事。 孚琦,字樸孫,西林覺羅氏,隸滿洲正藍旗。 以工部筆帖式充軍機章京,累官郎中。 三遷至內閣學士。 光緒二十八年,授刑部右侍郎。 三十二年,出為廣州副都統。 頗以興學為己任,嘗設八旗工藝學校,整麗中小各學堂。 明年,權將軍。 將軍事故簡,孚琦慮即偷惰,日必讀書臨池,暇輒躬執勞役。 宣統二年,再攝將軍篆。 明年春,赴城東燕塘勘旗地,兼閱試演軍用飛機。 有溫生才者,隸革命黨,事暗殺。 會日將暮,伏道左,俟其至,轟擊之,遂殞命。 生才被執,論棄市。 事聞,上憫惻,諡恪愍,命鳳山代之。 鳳山,字禹門,劉氏,隸漢軍鑲白旗。 以繙譯舉人襲佐領,充驍騎營翼長、印務章京。 累遷參領,總辦東安巡捕分局。 聯軍入京,法人在其轄境刃傷商民,縛致總局,請毋少貸,論如律。 擢副都統,訓練近畿陸軍,著聲績。 除西安將軍,仍留治兵事。 宣統初,改練軍歸部節度,始解兵柄。 三年,授廣州將軍,未行而武昌事起。 香港為粵民黨藪,謀攻省城,眾阻其勿往,曰:「吾大臣也,不可不奉詔。 」遂毅然去。 將至時,總督及布、按以下官皆不敢出迓,或勸宜微服先入城,毋蹈孚將軍覆轍,鳳山不可。 日午,輿衛導行,抵南城外,黨人匿市廛簷際擲炸彈,屋瓦摧壓,從者死十餘人,街石寸寸裂。 暮得鳳山屍,焦爛無完膚。 事聞,贈太子少保,諡勤節,予騎都尉世職。 端方,字午橋,托忒克氏,滿洲正白旗人。 由廕生中舉人,入貲為員外郎,遷郎中。 光緒二十四年,出為直隸霸昌道。 京師創設農工商局,徵還,筦局務,賞三品卿銜。 上勸善歌,稱旨。 除陝西按察使,晉布政使,護巡撫。 兩宮西幸,迎駕設行在。 調河南布政使,擢湖北巡撫。 二十八年,攝湖廣總督。 三十年,調江蘇,攝兩江總督。 尋調湖南。 顓志興學,資遣出洋學生甚眾。 逾歲,召入覲。 擢閩浙總督,未之官,詔赴東西各國考政治。 既還,成歐美政治要義,獻上,議改立憲自此始。 三十二年,移督兩江,設學堂,辦警察,造兵艦,練陸軍,定長江巡緝章程,聲聞益著。 宣統改元,調直隸。 孝欽皇后梓宮奉安,端方輿從橫衝神路,農工商部左丞李國傑劾之,坐違制免。 既而御史胡思敬又彈其貪橫凡十罪,事下張人駿,覆奏入,以不治崖檢被訶斥,因已罷官,貸勿問。 三年,命以侍郎督辦川漢、粵漢鐵路。 時部議路歸國有,而收路章條湘、川不一致,川人大譁。 川、鄂為黨人所萃,乘機竊發。 端方行次漢口,亟入川,並劾川督趙爾豐操切。 命率師往按,尋詔代攝其事。 所過州縣,輒召父老宣喻威德。 至資州,所部鄂軍皆變,軍官劉怡鳳率眾入室,語不遜,端方以不屈遇害。 端方性通侻,不拘小節。 篤嗜金石書畫,尤好客,建節江、鄂,燕集無虛日,一時文采几上希畢、阮雲。 弟端錦,字叔絅。 河南知府。 赴東西各國考路政,箸日本鐵道紀要。 從兄入川,變作,以身蔽其兄,極口詈軍士無良,同被殺。 事聞,贈端方太子太保,諡忠敏; 端錦諡忠惠。 其時轉餉官劉燧,荊州駐防、舉人、都司赫成額,並赴水死。 松壽,字鶴齡,滿洲正白旗人。 以廕生官工部筆帖式,累遷郎中。 出為陝西督糧道。 光緒二十一年,晉山東按察使。 明年,調江西,晉江寧布政使。 二十四年,擢江西巡撫。 越三載,移撫江蘇,歷河南,加尚書銜,所蒞皆稱職。 二十八年,召為工部右侍郎,兼正藍旗蒙古副都統,尋授熱河都統。 疏陳續修礦章四條,允行。 復以地控蒙部,號難治,條上吏治、軍政、興學、理財方略甚悉。 又召還,拜兵部尚書。 明年,調工部。 又明年,出為察哈爾都統。 三十三年,授閩浙總督。 居官垂二十年,不務赫赫名,然律己以廉,臨下以寬,為時論所美。 宣統三年秋,鄂、湘、江、浙新軍踵變,閩軍乘之,將舉事,使人要松壽,令繳駐防營軍械,斥之,遂決戰,初獲勝,繼乃大挫,憤甚,飲金以殉。 事聞,贈太子少保,予二等輕車都尉世職,諡忠節。 趙爾豐,字季和,漢軍正藍旗人。 以山西知縣累保道員。 四川總督錫良疏薦其才,權永寧道,剿匪嚴誅捕。 駐藏大臣鳳全遇害,調建昌。 會克巴塘,建議籌邊,充川滇邊務大臣,護總督,改駐藏大臣。 以兵至打箭爐,改設康定、登科等府。 宣統元年,仍專任邊務。 藏兵犯巴塘,擊敗之,乘勢收江卡等四部。 於是爾豐軍越丹達山而西,直抵江達,達賴喇嘛逃入印度。 爾豐請一舉平藏,革教易俗,廷意不欲開釁,阻之。 爾豐盡克三崖野番,決收回瞻對。 三年,署四川總督,檄番官獻瞻對。 爾豐遂入瞻對,設官治之。 進克波密,並取白馬崗,收明正等土司,皆改流。 計所收邊地縱橫三四千里,設治者三十餘區,一時皆懾於兵力,不敢抗。 會川亂起,爾豐還省,集司道聯名奏請變更收路辦法,不允。 商民罷市,全省騷動。 廷寄飭拏禍首,捕蒲殿俊等拘之,其黨圍攻省城。 督辦川路大臣端方劾爾豐操切,詔仍回邊務大臣,以岑春煊代總督。 武昌變作,資政院議爾豐罷黜待罪,而朝旨已不能達川。 重慶兵變,會匪蜂起,軍民環請獨立,爾豐遽讓政權於殿俊,殿俊自稱都督。 防軍復變,殿俊走匿,全城無主。 商民請爾豐出定亂,因揭示撫輯變兵。 而標統尹昌衡率部入城,自為都督,羅綸副之,以兵攻督署,擁爾豐至貢院,爾豐罵不絕口,遂被害。 [一]馮汝騤,字星岩,河南祥符人。 光緒九年進士,選庶吉士,散館授戶部主事,充軍機章京,累遷郎中。 出知四川順慶府,遭母憂去。 服闋,起山東青州知府,調直隸大名。 三十一年,遷湖北鹽法道。 明年,調安徽徽寧池太道,遷甘肅按察使。 未幾,晉陝西布政使,擢浙江巡撫。 三十四年,移撫江西,整稅務,省不急,官稱治辦。 朝議方厲行新政,乃復察民情,量財力,從容施設,士民安之。 宣統元年,御史江春霖上其溺職徇私狀,事下安徽巡撫硃家寶覈覆,得白。 坐疏忽幹吏議,奪俸三月。 三年,武昌變起,下游皆震。 南昌軍相應和,脅汝騤為都督,號獨立,峻拒之。 贛人故感其賢,導之出。 至九江,乃仰藥以殉。 詔旨軫惜,諡忠愍。 陸鍾琦,字申甫,順天宛平人,本籍浙江蕭山。 父春榮,績學不遇,祭酒盛昱其弟子也。 鍾琦少劬學,以孝稱。 光緒十五年進士,以編修辦直隸賑災,徐桐亟賞之。 拳禍起,桐惑焉,鍾琦持異議,弗聽。 聯軍入,同年王懿榮、熙元、寶豐輩先後皆殉節。 鍾琦聞之,泣,闔戶自經,遇救獲免。 二十九年,除江蘇督糧道。 越五載,遷江西按察使,調湖南,察吏嚴,定州縣結案功過章條,月計勘案數與其鞫訊狀限期報司,繇是獄鮮積滯。 再移江蘇,多平反。 宣統改元,晉布政使。 三年,擢山西巡撫。 到官未踰月,而武昌難作。 鍾琦語次子敬熙曰:「大事不可為矣! 省垣倘不測,吾誓死職。 汝曹讀書明大義,屆期毋效婦仁害我! 」又曰:「生死之事,父子不相強,任汝曹自為之。 但吾孫毋使同盡,以斬宗祀。 」敬熙知父意決,入告母。 母曰:「汝父殉國,吾惟從之而已。 」敬熙以事亟,赴京語其兄光熙,偕還晉。 鍾琦馭新軍嚴,至是調兩營赴南路,時九月七日也。 夜發餉,將以翼日行,而遲明變作,新軍突入撫署。 鍾琦出堂皇,僕李慶雲從,麾之弗去,且挺身出,先被戕。 鍾琦叱曰:「爾輩將反邪? 」語未竟,遽中槍而殞。 光熙奔救,亦被擊死。 叛軍入內室,其妻唐氏抱雛孫起,並遇害。 詔褒其忠孝節義萃於一門,予諡文烈。 妻唐旌表。 光熙,本名惠熙,字亮臣。 少從盛昱遊,勵學。 鍾琦遘危疾,嘗刲股和藥以進。 光緒三十年,成進士,選庶吉士。 東渡日本學陸軍,卒業歸,授編修,擢侍講。 贈三品京堂,諡文節。 論曰:恩銘遇刺,實在辛亥之前,蓋亂機已久兆矣。 武昌變起,各行省大吏惴惴自危,皆罔知所措。 其死封疆者,唯松壽、鍾琦等數人,或慷慨捐軀,或從容就義,示天下以大節,垂絕綱常,庶幾恃以復振焉。 [一]按; 趙爾豐傳,關內本與關外一次本相同,較此為詳。 全文附錄於後,作為參考。 趙爾豐,字季和,漢軍正藍旗人。 父文穎,見忠義傳。 爾豐以鹽大使改知縣,選山西靜樂,歷永濟。 清獄治盜,匪絕跡。 躬捕蝗,始免災。 擢河東監掣同知,護河東道,以憂去。 光緒二十六年,聯軍入晉邊,山西巡撫錫良檄總營務處嚴防密偵之。 三十一年,駐藏大臣鳳全被害於巴塘,錫良以爾豐為建昌道,會提督馬維騏往討。 維騏軍先發,爾豐從之,遂克巴塘。 爾豐接辦善後,移兵討鄉城,匪退喇嘛寺,據碉死守。 爾豐斷水道,圍攻,番眾悉降。 於是爾豐建籌邊議,錫良以聞,加爾豐侍郎,充川滇邊務大臣。 爾豐會錫良暨雲貴總督丁振鐸奏陳改流設官、練兵、招墾、開礦、修路、通商、興學諸端,廷議準撥開邊費銀百萬兩。 三十三年,錫良移任去,爾豐護四川總督。 於是遙策邊事,凡前所奏陳,皆以次舉,察吏尤嚴,多所舉劾,僚屬肅然。 川南邊地多匪,移興文縣於建武,移永寧縣於古藺。 時外人議輪運入川,爾豐令川商自辦淺水輪以阻之,是為川江駛輪之始。 三十四年,以爾豐兄爾巽督川,改爾豐駐藏大臣,仍兼邊務,專邊藏事。 爾豐以經營全藏,宜以殖民為主,特慮恩信未孚,藏人疑阻,請仍責駐藏大臣聯豫駐守,而自巡視邊藏。 先以巴塘為根據,寓遷民於兵墾,漸及藏地。 又與爾巽會奏,設安康道,改打箭爐為康定府,設河口縣、裡化廳同知、稻成縣、貢噶嶺縣丞,巴安府三壩廳通判,定鄉縣,鹽井縣。 詔促爾豐出關,因就成都駐防旗兵中選練西軍三營自隨。 藏人聞之,聚兵三崖以阻。 爾豐至打箭爐,適德格土司爭襲構亂,乃請旨往辦,迭敗之贈科、麻木,追奔至卡納沙漠地,眾悉降。 爾豐分其地為五區,設登科府德化、白玉兩州,石渠、普同兩縣,置邊北道。 德格地大,包有春科、高日兩土司,遂與靈蔥土司之郎吉嶺等地並改歸流。 宣統元年,朝意務懷柔藏人,采爾巽議,以經營西藏責聯豫暨幫辦溫宗堯,改爾豐專任邊務,駐巴塘,為藏聲援,劃察木多、乍丫歸邊轄。 川軍協統鍾穎率新軍三千入藏,被困察木多。 爾豐聞報,立馳往援,鍾穎軍出,並驅剿類伍齊、碩般多、洛隆宗、邊壩各部落逆番殆盡,三十九族波密、八宿等部咸納款。 而江卡藏兵忽抄邊軍後路,犯巴塘,爾豐分兵擊敗之,乘勢收江卡、貢覺、桑昂、雜瑜四部落。 於是爾豐軍越丹達山而西,直抵江達,距藏都拉薩僅六日程矣。 二年,達賴喇嘛聞川軍將至,逃入英屬印度。 爾豐請乘勝一舉平藏,革教易俗,廷意不欲開釁,阻之。 爾豐上疏力爭,略言:「我國幅瀼遼闊,強鄰環伺,屬地多有侵占。 自革達賴喇嘛,阿旺郎結叛逆,不惟藏人搖動,即外人覬覦之心亦因而愈熾。 今我兵雖已入藏,然阿旺郎結已入英手,英人必挾以圖藏。 若再姑容,將成大患。 臣因一面由巴塘進兵攻破南墩,一面由察木多進兵貢覺、桑昂、曲宗,我兵所到,番人親附,即洛隆宗、碩板多等亦皆遠來輸誠,備陳藏中苛虐情形,堅墾內屬。 臣初意務在保境息民,並無開疆拓土之念。 唯桑昂、曲宗屬地雜瑜與倮儸野番接壤,時有英人潛伏。 倮儸之南,為阿撒密,西為波密。 英人若得雜瑜,即可直接波密,由工布入藏,與印度聯成一片。 則波密不可不收入版圖,其勢至迫。 請及此將邊兵所到之地,概收歸邊。 並函商聯豫以烏蘇里江以東隸邊,以西屬藏。 」疏入,樞府以外交責言為慮,聯豫亦不允劃界。 然邊軍所得江達以內地,爾豐已逐漸改流,早成轄境矣。 爾豐巡視各地,經貢覺、乍丫、江卡三部落,群以討三崖為請。 三崖者野番也,地險人悍,三部落苦其侵掠,嘗合攻之,反為所敗,官軍久不能討。 爾豐策三崖四周皆已改流,必為我用,遂派知府傅嵩矞率兵五路進攻,苦戰兩月,盡克上中下三崖全境,設官治之。 初,藏人佔瞻對,爾豐屢請收回,廷議責聯豫議贖,久不得要領。 至是邊地略定,獨瞻對為藏有,梗塞其中,爾豐乃決以策取之。 三年,爾豐調署四川總督,因薦嵩矞以道員用,代理邊務大臣,同行閱邊,繞道北路,先至孔撒、麻書,設甘孜委員,靈蔥、白利、倬倭、東科、單東、魚科各土司繳印改流,並受色達及上羅科野番降,瞻對民皆聞風請附。 爾豐乃檄番官曰:「瞻對原系川屬,朝廷前以賞藏,設官徵糧。 光緒二十年,瞻人叛藏,則藏已失瞻; 川兵取瞻,則瞻為川有。 乃藏人久佔不歸,迄今又十餘年矣,厚斂橫徵,民不堪命。 應將瞻對仍獻朝廷,以表恭順。 」藏官畏爾豐威,獻戶籍去。 瞻對民歡呼出迎,爾豐遂入瞻對,設官治之。 野番俄落、色達均望風降。 又波密自言其先為入藏漢兵,別成部落。 爾豐前至察木多,波密呈驗所產棉布、糧食,證明確由漢出,並述其地與白馬崗接壤,在英、藏間,力請內附。 及爾豐師還,聯豫忽遣兵攻之,大敗乞援。 至是,爾豐派鳳山由巴塘率邊兵二千往與聯豫參贊羅長崟軍共克波密,並取白馬崗。 爾豐至打箭爐,收明正土司地及魚通、冷邊、沈邊、咱裡等土司印,皆改流。 計爾豐所收邊地,東西三千餘裡,南北四千餘裡,設治者三十餘區,詳土司傳。 會川亂起,爾豐還省。 初,商辦川漢鐵路公司集股銀二千餘萬,忽奉旨收歸國有,咸大譁,倡保路同志會,好事者爭附和,勢張甚。 爾豐至成都,察亂已成,思弭解,集司道聯名電奏,請變更收路辦法,不允。 商民罷市,同志會捧德宗神牌衝入督署,與護兵相持,頗有死傷,全省騷動。 廷寄飭拏禍首正法,爾豐不得已捕會首蒲殿俊等九人拘之。 其黨圍攻省城,兵皆川產,不用命。 督辦川漢鐵路大臣端方方奉命援川,滯重慶,劾爾豐操切,詔仍回邊務大臣,以岑春煊代為總督。 武昌變作,春煊阻不得往,端方至資州,遇害。 資政院劾爾豐,罷黜待罪,而朝旨已不能達川。 重慶兵變,會匪蜂起,軍民環請獨立,爾豐遽讓政權於殿俊,殿俊自稱都督,防軍復變,殿俊走匿,全城無主,商民請爾豐出定亂,因揭示撫輯變兵。 而標統尹昌衡率部入城,自為都督,羅綸副之,以兵攻督署,擁爾豐至貢院,爾豐罵不絕口,遂被害。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)