1
保大元年春正月丁酉朔,改元,肆赦。 初,金人興兵,郡縣所失幾半。 上有四子:長趙王,母趙昭容; <一>次晉王,母文妃; 次秦王、許王,皆元妃生。 國人知晉王之賢,深所屬望。 元妃之兄樞密使蕭奉先恐秦王不得立,潛圖之。 文妃姊妹三人:長適耶律撻曷里,次文妃,次適余睹。 一日,其姊若妹俱會軍前,奉先諷人誣駙馬蕭昱及余睹等謀立晉王,事覺,昱、撻曷里等伏誅,文妃亦賜死; 獨晉王未忍加罪。 余睹在軍中,聞之大懼,即率千餘騎叛入金。 <二>上遣知奚王府事蕭遐買、北府宰相蕭德恭、太常袞耶律諦里姑、歸州觀察使蕭和尚奴、四軍太師蕭幹將所部兵追之,及諸閭山縣。 諸將議曰「主上信蕭奉先言,奉先視吾輩蔑如也。 余睹乃宗室豪俊,常不肯為奉先下。 若擒余睹,他日吾党皆余睹也! 不若縱之。 」還,即紿曰:「追襲不及。 」奉先既見余睹之亡,恐後日諸校亦叛,遂勸驟加爵賞,以結眾心。 以蕭遐買為奚王,蕭德恭試中書門下平章事兼判上京留守事,耶律諦里姑為龍虎衛上將軍,蕭和尚奴金吾衛上將軍,蕭幹鎮國大將軍。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
2
二月,幸鴛鴦濼。
(No translation available)
3
夏五月,至曷里。
(No translation available)
4
秋七月,獵炭山。
(No translation available)
5
九月,至南京。
(No translation available)
6
冬十一月癸亥,以西京留守趙王習泥烈為惕隱。
(No translation available)
7
二年春正月乙亥,金克中京,進下澤州。 上出居庸關,至鴛鴦濼。 聞余睹引金人婁室孛堇奄至,蕭奉先曰:「余睹乃王子班之苗裔,此來欲立甥晉王耳。 若為社稷計,不惜一子,明其罪誅之,可不戰而余睹自回矣。 」上遂賜晉王死,素服三日,耶律撒八等皆伏誅。 王素有人望,諸軍聞其死,無不流涕,由是人心解體。 余睹引金人逼行宮,上率衛兵五千餘騎幸雲中,遺傳國璽于桑乾河。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
8
二月庚寅朔,日有食之,既。 甲午,知北院大王事耶律馬哥、漢人行宮都部署蕭特末並為都統,太和宮使耶律補得副之,將兵屯鴛鴦濼。 己亥,金師敗奚王霞末于北安州,遂降其城。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
9
三月辛酉,上聞金師將出嶺西,遂趨白水濼。 乙丑,群牧使謨魯斡降金。 丙寅,上至女古底倉。 聞金兵將近,計不知所出,乘輕騎入夾山,方悟奉先之不忠。 怒曰:「汝父子誤我至此,今欲誅汝,何益於事! 恐軍心忿怨,爾曹避敵苟安,禍必及我,其勿從行。 」奉先下馬,哭拜而去。 行未數里,左右執其父子,縛送金兵。 金人斬其長子昂,以奉先及其次子昱械送金主。 道遇遼軍,奪以歸國,遂並賜死。 逐樞密使蕭得里底。 召撻不也典禁衛。 丁卯,以北院樞密副使蕭僧孝奴知北院樞密使事,同知北院樞密使事蕭查剌為左夷離畢。 戊辰,同知殿前點檢事耶律高八率衛士降金。 己巳,偵人蕭和尚、牌印郎君耶律哂斯為金師所獲。 癸酉,以諸局百工多亡,凡扈從不限吏民,皆官之。 初,詔留宰相張琳、李處溫與秦晉國王淳守燕。 處溫聞上入夾山,數日命令不通,即與弟處能、子,外假怨軍,內結都統蕭幹,謀立淳。 遂與諸大臣耶律大石、左企弓、虞仲文、曹勇義、康公弼集蕃漢百官、諸軍及父老數萬人詣淳府。 處溫邀張琳至,白其事。 琳曰:「攝政則可。 」處溫曰:「天意人心已定,請立班耳。 」處溫等請淳受禮,淳方出,李持赭袍被之,令百官拜舞山呼。 淳驚駭,再三辭,不獲已而從之。 以處溫守太尉,左企弓守司徒,曹勇義知樞密院事,虞仲文三知政事,張琳守太師,李處能直樞密院,李為少府少監、提舉翰林醫官,李爽、陳秘十餘人曾與大計,並賜進士及第,授官有差。 蕭幹為北樞密使,駙馬都尉蕭旦知樞密院事。 改怨軍為常勝軍。 於是肆赦,自稱天錫皇帝,改元建福,降封天祚為湘陰王。 遂據有燕、雲、平及上京、遼西六路。 天祚所有,沙漠已北,西南、西北路兩都招討府、諸蕃部族而已。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
10
夏四月辛卯,西南面招討使耶律佛頂降金,雲內、甯邊、東勝等州皆降。 阿疏為金兵所擒。 金已取西京,沙漠以南部族皆降。 上遂遁於訛莎烈。 時北部謨葛失贐馬、駝、食羊。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
11
五月甲戌,都統馬哥收集散亡,會於漚里謹。 丙子,以馬哥知北院樞密使事,兼都統。
(No translation available) (No translation available)
12
六月,淳寢疾,聞上傳檄天德、雲內、朔、武、應、蔚等州,合諸蕃精兵五萬騎,約以八月入燕; 並遣人問勞,索衣裘、茗藥。 淳甚驚,命南、北面大臣議。 而李處溫、蕭幹等有迎秦拒湘之說,集蕃漢百官議之。 從其議者,東立; 惟南面行營都部署耶律寧西立。 處溫等問故,寧曰:「天祚果能以諸蕃兵大舉奪燕,則是天數未盡,豈能拒之? 否則,秦、湘,父子也,拒則皆拒。 自古安有迎子而拒其父者? 」處溫等相顧微笑,以寧扇亂軍心,欲殺之。 淳欹枕長歎曰:「彼忠臣也,焉可殺? 天祚果來,吾有死耳,復何面目相見耶! 」已而淳死,眾乃議立其妻蕭氏為皇太后,主軍國事。 奉遺命,迎立天祚次子秦王定為帝。 太后遂稱制,改元德興。 處溫父子懼禍,南通童貫,欲挾蕭太后納土于宋,北通于金,欲為內應,外以援立大功自陳。 蕭太后罵曰:「誤秦晉國王者,皆汝父子! 」悉數其過數十,賜死,臠其子而磔之; 籍其家,得錢七萬緡,<三>金玉寶器稱是,為宰相數月之間所取也。 謨葛失以兵來援,為金人敗于洪灰水,擒其子陀古及其屬阿敵音。 夏國援兵至,亦為金所敗。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
13
秋七月丁巳朔,敵烈部皮室叛,烏古部節度使耶律棠古討平之,加太子太保。 乙丑,上京毛八十率二千戶降金。 <四>辛未,夏國遣曹價來問起居。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
14
八月戊戌,親遇金軍,戰于石輦驛,<五>敗績,都統蕭特末及其撒古被執。 辛,會軍於歡撻新查剌,金兵追之急,棄輜重以遁。
(No translation available) (No translation available)
15
九月,敵烈部叛,都統馬哥克之。
(No translation available)
16
冬十月,金兵攻蔚州,降。
(No translation available)
17
十一月乙丑,聞金兵至奉聖州,遂率衛兵屯于落昆髓。 秦晉王淳妻蕭德妃五表于金,求立秦王,不許,以勁兵守居庸。 及金兵臨關,乷石自崩,戍卒多壓死,不戰而潰。 德妃出古北口,趨天德軍。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
18
十二月,知金主撫定南京,上遂由掃里關出居四部族詳穩之家。
(No translation available)
19
三年春正月丁巳,奚王回離保僭號,稱天復元年,命都統馬哥討之。 甲子,初,張倉為遼興軍節度副使,<六>民推倉領州事。 秦晉王淳既死,蕭德妃遣時立愛知平州。 倉知遼必亡,練兵畜馬,籍丁壯為備。 立愛至,倉弗納。 金帥粘罕入燕,首問平州事於故三知政事康公弼。 公弼曰:「倉狂妄寡謀,雖有鄉兵,彼何能為? 示之不疑,圖之未晚。 」金人招時立愛赴軍前,加倉臨海軍節度使,仍知平州。 既而又欲以精兵三千先下平州,擒張倉。 公弼曰:「若加兵,是趣之叛也。 」公弼請自往覘之。 倉謂公弼曰:「遼之八路,七路已降; 獨平州未解甲者,防蕭幹耳。 」厚賂公弼而還。 公弼復粘罕曰:「彼無足慮。 」金人遂改平州為南京,加倉試中書門下平章事,判留守事。 庚辰,宜、錦、乾、顯、成、川、豪、懿等州相繼皆降,上京盧彥倫叛,殺契丹人。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
20
二月乙酉朔,興中府降金。 來州歸德軍節度使田顥、權隰州刺史杜師回、權遷州刺史高永昌、權潤州刺史張成,皆籍所管戶降金。 丙戌,誅蕭德妃,降淳為庶人,盡釋其黨。 癸巳,興中、宜州復城守。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
21
三月,駐蹕於雲內州南。
(No translation available)
22
夏四月甲申朔,以知北院樞密耶律大石。 戊戌,金兵圍輜重於青塚,硬寨太保特母哥竊梁王雅里以遁,秦王、許王、諸妃、公主、從臣皆陷沒。 庚子,梁宋大長公主特里亡歸。 壬寅,金遣人來招。 癸卯,答言請和。 丙午,金兵送族屬輜重東行,乃遣兵邀戰於白水濼,趙王習泥烈、蕭道寧皆被執。 上遣牌印郎君謀盧瓦送兔紐金印偽降,遂西遁雲內。 駙馬都尉乳奴詣金降。 己酉,金復以書來招,答其書。 壬子,金帥書來,不許請和。 是月,特母哥挈雅里至,上怒不能盡救諸子,詰之。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
23
五月乙卯,夏國王李乾順遣使請臨其國。 庚申,軍將耶律敵烈等夜劫梁王雅里奔西北部,立以為帝,改元神曆。 辛酉,渡河,止于金肅軍北。 回離保為眾所殺。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
24
六月,遣使冊李乾順為夏國皇帝。
(No translation available)
25
秋九月,耶律大石自金來歸。
(No translation available)
26
冬十月,復渡河東還,居突呂不部。 梁王雅里歿,耶律術烈繼之。
(No translation available) (No translation available)
27
十一月,術烈為眾所殺。
(No translation available)
28
四年春正月,上趨都統馬哥軍。 金人來攻,棄營北遁,馬哥被執。 謨葛失來迎,贐馬、駝、羊,又率部人防衛。 時侍從乏糧數日,以衣易羊。 至烏古敵烈部,以都點檢蕭乙薛知北院樞密使事,封謨葛失為神于越王。 特母哥降金。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
29
二月,耶律遙設等十人謀叛,伏誅。
(No translation available)
30
夏五月,金人既克燕,驅燕之大家東徙,以燕空城及涿、易、檀、順、景、薊州與宋以塞盟。 左企弓、康公弼、曹勇義、虞仲文皆東遷。 燕民流離道路,不勝其苦,入平州,言於留守張倉曰:「宰相左企弓不謀守燕,使吾民流離,無所安集。 公今臨巨鎮,握強兵,盡忠於遼,必能使我復歸鄉土,人心亦惟公是望。 」倉遂召諸將領議。 皆曰:「聞天祚兵勢復振,出沒漠南。 公若仗義勤王,奉迎天祚,以圖中興,先責左企弓等叛降之罪而誅之,盡歸燕民,使復其業,而以平州歸宋,則宋無不接納,平州遂為藩鎮矣。 即後日金人加兵,內用平山之軍,外得宋為之援,又何懼焉! 」倉曰:「此大事也,不可草草。 翰林學士李石智而多謀,可召與議。 」石至,其言與之合。 乃遣張謙率五百餘騎,傳留守令,召宰相左企弓、曹勇義、樞密使虞仲文、三知政事康公弼至灤河西岸,遣議事官趙秘校往數十罪,<七>曰:「天祚播遷夾山,不即奉迎,一也; 勸皇叔秦晉王僭號,二也; 詆訐君父,降封湘陰,三也; 天祚遣知闔王有慶來議事而殺之,四也; 檄書始至,有迎秦拒湘之議,五也; 不謀守燕而降,六也; 不顧大義,臣事于金,七也; 根括燕財,取悅于金,八也; 使燕人遷徙失業,九也; 教金人發兵先下平州,十也。 爾有十罪,所不容誅。 」左企弓等無以對,皆縊殺之。 仍稱保大三年,畫天祚象,朝夕謁,事必告而後行,稱遼官秩。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
31
六月,榜諭燕人復業,恆產為常勝軍所占者,悉還之。 燕民既得歸,大悅。 翰林學士李石更名安弼,偕故三司使高党往燕山,說宋王安中曰:「平州帶甲萬餘,倉有文武材,可用為屏翰; 不然,將為肘腋之患。 」安中深然之,令安弼與党詣宋。 宋主詔帥臣王安中、詹度厚加安撫,與免三年常賦。 倉聞之,自謂得計。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
32
秋七月,金人屯來州,母聞平州附宋,以二千騎問罪,<八>先入營州。 倉以精兵萬騎擊敗之。 宋建平州為泰寧軍,以倉為節度使,以安弼、黨為徽猷闔待制,令宣撫司出銀絹數萬犒賞。 倉喜,遠迎。 金人諜知,舉兵來襲,倉不得歸,奔燕。 金人克三州,始來索倉,王安中諱之。 索急,斬一人貌類者去。 金人曰,非倉也,以兵來取。 安中不得已,殺倉,函其首送金。 <九>天祚既得林牙耶律大石兵歸,又得陰山室韋謨葛失兵,自謂得天助,再謀出兵,復收燕、雲。 大石林牙力諫曰:「自金人初陷長春、遼陽,則車駕不幸廣平澱,而都中京; 及陷上京,則都燕山; 及陷中京,則幸雲中; 自雲中而播遷夾山。 向以全師不謀戰備,使舉國漢地皆為金有。 國勢至此,而方求戰,非計也。 當養兵待時而動,不可輕舉。 」不從。 大石遂殺乙薛及坡里括,置北、南面官屬,自立為王,率所部西去。 上遂率諸軍出夾山,下漁陽嶺,取天德、東勝、甯邊、雲內等州。 南下武州,遇金人,戰於奄遏下水,復潰,直趨山陰。 」一○:
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
33
八月,國舅詳穩蕭撻不也、筆硯祗候察刺降金。 是月,金主阿骨打死。 」一一:
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
34
九月,建州降金。
(No translation available)
35
冬十月,納突呂不部人訛哥之妻諳葛,以訛哥為本部節度使。 昭古牙率眾降金。 金攻興中府,降之。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
36
十一月,從行者舉兵亂,北護衛太保術者、舍利詳穩牙不里等擊敗之。
(No translation available)
37
十二月,置二總管府。
(No translation available)
38
校勘記
(No translation available)
39
一:上有四子長趙王母趙昭容按皇子表,天祚六子。 馮校:趙昭容「趙」字衍。
(No translation available) (No translation available)
40
二:即率千餘騎叛入金按國志一一、金史太祖紀,余睹叛入金在本年五月。
(No translation available)
41
三:籍其家得錢七萬緡按國志一一作「得見錢十萬餘貫」。
(No translation available)
42
四:毛八十率二千戶降金按毛八十即毛子廉。 金史七五本傳稱「率戶二千六百來歸」。
(No translation available) (No translation available)
43
五:石輦驛卷一○一耶律阿息保傳、卷一一四蕭特烈傳作石輦鐸,金史七四宗望傳作石輦驛。
(No translation available)
44
六:張倉為遼興軍節度副使倉,原誤「倉」。 金史一一三本傳作覺,覺、倉音同,據改。
(No translation available) (No translation available)
45
七:遣議事官趙秘校往數十罪趙秘校,國志一二作趙能。
(No translation available)
46
八:以二千騎問罪按國志一二,二千騎作「三千騎」。
(No translation available)
47
九:夏五月金人既克燕至秋七月函其首送金按此一大段應屬三年。
(No translation available)
48
一○:直趨山陰山陰,地理志五作河陰。 索隱:「遼置河陰縣,金改山陰。」
(No translation available) (No translation available)
49
一一:是月金主阿骨打死按金史太祖紀,阿骨打死於天輔七年 〈 (保大三年)〉 八月戊申。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)