1
天祚皇帝四耶律淳耶律雅里耶律大石子:夷列夷列妹:普速完夷列次子:直魯古
(No translation available)
2
天祚皇帝四
(No translation available)
3
五年春正月辛巳,項小斛祿遣人請臨其地。 戊子,趨天德,過沙漠,金兵忽至。 上徒步出走,近侍進珠帽,卻之,乘張仁貴馬得脫,至天德。 [1]己丑,遇雪,無禦寒具,術者以貂裘帽進; 途次絕糧,術者進吥與棗; 欲憩,術者即跪坐,倚之假寐。 術者輩惟齧冰雪以濟饑。 過天德。 至夜,將宿民家,紿曰偵騎,其家知之,乃叩馬首,跪而大慟,潛宿其家。 居數日,嘉其忠,遙授以節度使,遂趨項。 以小斛祿為西南面招討使,總知軍事,仍賜其子及諸校爵賞有差。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
4
二月,至應州新城東六十里,為金人完顏婁室等所獲。
(No translation available)
5
八月癸卯,至金。 丙午,降封海濱王。 以疾終,年五十有四,在位二十四年。 金皇統元年二月,改封豫王。 五年,葬于廣甯府閭陽縣乾陵傍。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
6
耶律淳
(No translation available)
7
耶律淳者,世號為北遼。 淳小字涅里,興宗第四孫,南京留守、宋魏王和魯斡之子。 清甯初,太后鞠育之。 [2]既長,篤好文學。 昭懷太子得罪,上欲以淳為嗣。 上怒耶律白斯不,知與淳善,出淳為彰聖等軍節度使。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
8
天慶五年,東征,都監章奴濟鴨子河,與淳子阿撒等三百餘人亡歸,先遣敵里等以廢立之謀報淳,淳斬敵里首以獻,進封秦晉國王,拜都元帥,賜金券,免漢拜禮,不名。 許自擇將士,乃募燕、雲精兵。 東至錦州,隊長武朝彥作亂,劫淳。 淳匿而免,收朝彥誅之。 會金兵至,聚兵戰于阿里軫鬥,敗績,收亡卒數千人拒之。 淳入朝,釋其罪,詔南京刻石紀功。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
9
耶律雅里
(No translation available)
10
耶律雅里者,天祚皇帝第二子也,字撒鸞。 七歲,欲立為皇太子,別置禁衛,封梁王。
(No translation available) (No translation available)
11
保大三年,金師圍青塚寨,雅里在軍中。 太保特母哥挾之出走,間道行至陰山。 聞天祚失利趨雲內,雅里馳赴。 時扈從者千餘人,多於天祚。 天祚慮特母哥生變,欲誅之。 責以不能全救諸王,將訊之。 仗劍召雅里問曰:「特母哥教汝何為? 」雅里對曰:「無他言。 」乃釋之。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
12
天祚渡河奔夏,隊帥耶律敵列等劫雅里北走。 至沙嶺,見蛇橫道而過,識者以為不祥。 後三日,群僚共立雅里為主。 雅里遂即位,改元神曆,命士庶上便宜。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
13
雅里性寬大,惡誅殺。 獲亡者,笞之而已。 有自歸者,即官之。 因謂左右曰:「欲附來歸; 不附則去。 何須威逼耶? 」每取唐《貞觀政要》及林牙資忠所作治國詩,令侍從讀之。 烏古部節度使糾哲、迭烈部統軍撻不也、都監突里不等各率其眾來附。 自是諸部繼至。 而雅里日漸荒怠,好擊鞠。 特母哥切諫,乃不復出。 以耶律敵列為樞密使,特母哥副之。 敵列劾西北路招討使蕭糾里熒惑眾心,志有不臣,與其子麻涅並誅之。 以遙設為招討使,與諸部戰,數敗,杖免官。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
14
從行有疲困者,輒振給之。 直長保德諫曰:「今國家空虛,賜賚若此,將何以相給耶? 」雅里怒曰:「昔畋於福山,卿誣獵官,今復有此言。 若無諸部,我將何取? 」不納。 初,令群牧運鹽濼倉粟,而民盜之,議籍以償。 雅里乃自為直:每粟一車,償一羊; 三車一牛; 五車一馬; 八車一駝。 左右曰:「今一羊易粟二斗且不可得,乃償一車! 」雅里曰:「民有則我有。 若令盡償,民何堪?」
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
15
後獵查剌山,一日而射黃羊四十,狼二十一,因致疾,卒,年三十。
(No translation available)
16
耶律大石
(No translation available)
17
耶律大石者,世號為西遼。 大石字重德,太祖八代孫也。 通遼、漢字,善騎射,登天慶五年進士第,擢翰林應奉,尋升承旨。 遼以翰林為林牙,故稱大石林牙。 歷泰、祥二州刺史,遼興軍節度使。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
18
保大二年,金兵日逼,天祚播越,與諸大臣立秦晉王淳為帝。 淳死,立其妻蕭德妃為太后,以守燕。 及金兵至,蕭德妃歸天祚。 天祚怒誅德妃而責大石曰:「我在,汝何敢立淳? 」對曰:「陛下以全國之勢,不能一拒敵,棄國遠遁,使黎民塗炭。 即立十淳,皆太祖子孫,豈不勝乞命於他人耶? 」上無以答,賜酒食,赦其罪。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
19
大石不自安,遂殺蕭乙薛、坡里括,自立為王,率鐵騎二百宵遁。 北行三日,過黑水,見白達達詳穩床古兒。 床古兒獻馬四百,駝二十,羊若干。 西至可敦城,駐北庭都護府,會威武、崇德、會蕃、新、大林、紫河、駝等七州及大黃室韋、敵剌、王紀剌、茶赤剌、也喜、鼻古德、尼剌、達剌乖、達密里、密兒紀、合主、烏古里、阻卜、普速完、唐古、忽母思、奚的、糾而畢十八部王眾,[6]諭曰「我祖宗艱難創業,曆世九主,歷年二百。 金以臣屬,逼我國家,殘我黎庶,屠翦我州邑,使我天祚皇帝蒙塵于外,日夜痛心疾首。 我今仗義而西,欲借力諸蕃,翦我仇敵,復我疆宇。 惟爾眾亦有軫我國家,憂我社稷,思共救君父,濟生民於難者乎? 」遂得精兵萬餘,置官吏,立排甲,具器仗。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
20
明年二月甲午,以青牛白馬祭天地、祖宗,整旅而西。 先遺書回鶻王畢勒哥曰:「昔我太祖皇帝北征,過卜古罕城,[7]即遣使至甘州,詔爾祖烏母主曰:『汝思故國耶,朕即為汝復之; 汝不能返耶,朕則有之。 在朕,猶在爾也。 』爾祖即表謝,以為遷國於此,十有餘世,軍民皆安土重遷,不能復返矣。 是與爾國非一日之好也。 今我將西至大食,假道爾國,其勿致疑。 」畢勒哥得書,即迎至邸,大宴三日。 臨行,獻馬六百,駝百,羊三千,願質子孫為附庸,送至境外。 所過,敵者勝之,降者安之。 兵行萬里,歸者數國,獲駝、馬、牛、羊、財物,不可勝計。 軍勢日盛,銳氣日倍。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
21
至尋思幹,西域諸國舉兵十萬,號忽兒珊,來拒戰。 兩軍相望二里許。 諭將士曰:「彼軍雖多而無謀,攻之,則首尾不救,我師必勝。 」遣六院司大王蕭斡里剌、招討副使耶律松山等將兵二千五百攻其右; 樞密副使蕭剌阿不、[8]招討使耶律術薛等將兵二千五百攻其左; 自以眾攻其中。 三軍俱進,忽兒珊大敗,僵屍數十里。 駐軍尋思幹凡九十日,回回國王來降,貢方物。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
22
又西至起兒漫,文武百官冊立大石為帝,以甲辰歲二月五日即位,年三十八,號葛兒罕。 復上漢尊號曰天皇帝,改元延慶。 追祖父為嗣元皇帝,祖母為宣義皇后,冊元妃蕭氏為昭德皇后。 因謂百官曰:「朕與卿等行三萬里,跋涉沙漠,夙夜艱勤。 賴祖宗之福,卿等之力,冒登大位。 爾祖爾父宜加恤典,共用尊榮。 」自蕭斡里剌等四十九人祖父,封爵有差。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
23
子夷列
(No translation available)
24
子夷列年幼,遺命皇后權國。 後名塔不煙,號感天皇后,稱制,改元咸清,在位七年。 子夷列即位,改元紹興。 籍民十八歲以上,得八萬四千五百戶。 在位十三年歿,廟號仁宗。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
25
夷列妹普速完
(No translation available)
26
子幼,遺詔以妹普速完權國,稱制,改元崇福,號承天太后。 後與駙馬蕭朵魯不弟朴古只沙里通,出駙馬為東平王,羅織殺之。 駙馬父斡里剌以兵圍其宮,射殺普速完及朴古只沙里。 普速完在位十四年。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
27
夷列次子直魯古
(No translation available)
28
【評贊】
(No translation available)
29
耶律淳在天祚之世,歷王大國,受賜金券,贊拜不名。 一時恩遇,無與為比。 當天祚播越,以都元帥留守南京,獨不可奮大義以激燕民及諸大臣,興勤王之師,東拒金而迎天祚乎? 乃自取之,是篡也。 況忍王天祚哉?
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
30
大石既帝淳而王天祚矣,復歸天祚。 天祚責以大義,乃自立為王而去之。 幸藉祖宗餘威遺智,建號萬里之外。 雖寡母弱子,更繼迭承,幾九十年,亦可謂難矣。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
31
然淳與雅里、大石之立,皆在天祚之世。 有君而復君之,其可乎哉? 諸葛武侯為獻帝發喪,而後立先主為帝者,不可同年語矣。 故著以為戒雲。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
32
贊曰:遼起朔野,兵甲之盛,鼓行扙外,席捲河朔,樹晉植漢,何其壯歟? 太祖、太宗乘百戰之勢,輯新造之邦,英謀略,可謂遠矣。 雖以世宗中才,穆宗殘暴,連遘弑逆,而神器不搖。 蓋由祖宗威令猶足以震疊其國人也。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
33
聖宗以來,內修政治,外拓疆宇。 既而申固鄰好,四境安。 維持二百餘年之基,有自來矣。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
34
降臻天祚,既丁末運,又觖人望,崇信奸回,自國本,群下離心。 金兵一集,內難先作,廢立之謀,叛亡之跡,相繼蜂起。 馴致土崩瓦解,不可復支,良可哀也! 耶律與蕭,世為甥舅,義同休戚。 奉先挾私滅公,首禍構難,一至於斯。 天祚窮蹙,始悟奉先誤己,不幾晚乎!
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
35
淳、雅里所謂名不正,言不順,事不成者也。 大石苟延,彼善於此,亦幾何哉?
(No translation available) (No translation available)
36
校勘記
(No translation available)
37
至天德按金史八二蕭仲恭傳作「至霍里底泊」。
(No translation available)
38
清甯初太后鞠育之按淳死於保大二年,若「年六十」無誤,則當生於清寧九年,「清甯初」有誤字。
(No translation available)
39
天祚即位進王鄭按紀乾統元年六月,以北平郡王淳進封鄭王。
(No translation available)
40
乾統二年加越王按紀乾統三年十一月,鄭王淳進封越國王。
(No translation available)
41
宰相李純按紀保大二年三月及卷一○二本傳並作李處溫。
(No translation available)
42
大黃室韋等十八部按敵剌,百官志二作敵烈; 王紀剌即金史之廣吉刺、元史之宏吉剌; 茶赤剌,紀大安十年四月、百官志二並作茶劄剌,即元史之劄只剌特; 鼻古特,百官志二作鼻國德; 密兒紀,紀壽隆三年二月作梅里急,即元秘史之篾兒乞; 忽母思,即百官志二之胡母思山部,兵衛志下之胡母思山蕃; 糾而畢,部族表作紀而畢。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
43
卜古罕城羅校謂即太祖紀之古回鶻城。
(No translation available)
44
蕭剌阿不按下文作蕭查剌阿不。
(No translation available)