1
史自遷、固,以迄晉、唐,其為書雄深浩博,讀者未能盡曉。 於是裴、顏師古、李賢、何超、董沖諸儒,訓詁音釋,然後制度、名物、方言、奇字,可以一覽而周知。 其有助於後學多矣。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
2
遼之初興,與奚、室韋密邇,土俗言語大概近俚。 至太祖、太宗,奄有朔方,其治雖三用漢法,而先世奇首、遙輦之制尚多存者。 子孫相繼,亦遵守而不易。 故史之所載,官制、宮衛、部族、地理,率以國語為之稱號。 不有注釋以辨之,則世何從而知,後何從而考哉。 今即本史三互研究,撰次遼國語解以附其後,庶幾讀者無齟齬之患云。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
3
太祖紀
(No translation available)
4
耶律氏、蕭氏本紀首書太祖姓耶律氏,繼書皇后蕭氏,則有國之初,已分二姓矣。 有謂始興之地曰世裏,譯者以世裏為耶律,故國族皆以耶律為姓。 有謂述律皇后兄子名蕭翰者,為宣武軍節度使,其妹複為皇后,故後族皆以蕭為姓。 其說與紀不合,故陳大任不取。 又有言以漢字書者曰耶律、蕭,以契丹字書者曰移剌、石抹,則亦無可考矣。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
5
霞瀨益石烈鄉名。 諸宮下皆有石烈,設官治之。
(No translation available) (No translation available)
6
弭裏鄉之小者。
(No translation available)
7
撻馬沙裏撻馬,人從也。 沙裏,郎君也。 管率眾人之官。 後有止稱撻馬者。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
8
大迭烈府即迭剌部之府也。 初,阻午可汗與其弟撒裏本領之,及太祖以部夷離即位,因強大難制,析為二院。 烈、剌音相近。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
9
夷離統軍馬大官。 會同初,改為大王。
(No translation available) (No translation available)
10
集會堝下窩、陀二音。 地名。
(No translation available) (No translation available)
11
阿主沙裏阿主,父祖稱。
(No translation available)
12
惕隱典族屬官。 即宗正職也。
(No translation available) (No translation available)
13
奚、下音習。 國名。 中京地也。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
14
黑車子國也。 以善制車帳得名。 契丹之先,嘗遣人往學之。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
15
於越貴官,無所職。 其位居北、南大王上,非有大功德者不授。
(No translation available) (No translation available)
16
鷹軍鷹,鷙鳥; 以之名軍,取捷速之義。 後記龍軍、虎軍、鐵鷂軍者,仿此。 <一>
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
17
娘改上音丸。 地名。
(No translation available) (No translation available)
18
西樓遼有四樓:在上京者曰西樓; 木葉山曰南樓; 龍化州曰東樓; 唐州曰北樓。 歲時游獵,常在四樓間。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
19
阿點夷離的阿點,貴稱。 夷離的,大臣夫人之稱。
(No translation available) (No translation available)
20
糾轄糾,軍名。 轄者,管束之義。
(No translation available) (No translation available)
21
夷離畢即三知政事,後置夷離畢院以掌刑政。 宋刁約使遼有詩雲「押宴夷離畢」,知其為執政官也。
(No translation available) (No translation available)
22
射鬼箭凡帝親征,服介胄,祭諸先帝,出則取死囚一人,置所向之方,亂矢射之,名射鬼箭,以祓不祥。 及班師,則射所俘。 後因為刑法之用。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
23
暴裏惡人名也。
(No translation available)
24
大、小鵠軍二室韋軍號也。
(No translation available)
25
神從者所執。 以旄牛尾為之,纓槍屬也。
(No translation available) (No translation available)
26
龍眉宮太祖取天梯、蒙國、別魯三山之勢於葦澱,射金齪箭以識之,名龍眉宮。 神冊三年,築都城於其地,臨潢府是也。 齪,測角切,箭名。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
27
崤裏室韋部名。
(No translation available)
28
君基太一神福神名。 其神所臨之國,君能建極,孚於上下,則治化升平,民享多福。
(No translation available) (No translation available)
29
撻林官名。 後二室韋部改為僕射,又名司空。
(No translation available) (No translation available)
30
舍利契丹豪民耍裹頭巾者,納牛駝十頭,馬百疋,乃給官名曰舍利。 後遂為諸帳官,以郎君系之。
(No translation available) (No translation available)
31
阿廬朵裏一名阿魯敦。 貴顯名。 遼於越官兼此者,惟曷魯耳。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
32
選底主獄官。
(No translation available)
33
常袞官名。 掌遙輦部族戶籍等事; 奚六部常袞掌奚之族屬。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
34
貿海國主名。
(No translation available)
35
克釋魯克,官名。 釋魯,人名。 後克朗、克台哂仿此。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
36
烏魯古、阿裏只太祖及述律後受降時所乘二馬名也,因賜夫婦以為名。
(No translation available)
37
太宗紀
(No translation available)
38
箭山音。 胡損奚所居。
(No translation available) (No translation available)
39
民冊禮名。 積薪為壇,受群臣玉冊。 禮畢,燔柴,祀天。 阻午可汗制也。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
40
遙輦氏九帳遙輦九可汗宮分。
(No translation available)
41
北克、南克掌軍官名,猶漢南北軍之職。
(No translation available)
42
祭鹿神遼俗好射鹿,每出獵,必祭其神以祈多獲。
(No translation available)
43
林牙掌文翰官,時稱為學士。 其群牧所設,止管簿書。
(No translation available) (No translation available)
44
瑟瑟禮祈雨射柳之儀,遙輦蘇可汗制。
(No translation available)
45
再生禮國俗,每十二年一次,行始生之禮,名曰再生。 惟帝與太后、太子及夷離得行之。 又名覆誕。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
46
神速姑宗室人名,能知蛇語。
(No translation available)
47
蒲割奨下乃頂切。 公主名也。
(No translation available) (No translation available)
48
三克統軍官,猶雲三帥也。
(No translation available)
49
詳穩諸官府監治長官。
(No translation available)
50
梯裏已諸部下官也,後升司徒。
(No translation available)
51
達剌幹縣官也,後升副使。
(No translation available)
52
麻都不縣官之佐也,後升為令。
(No translation available)
53
馬步未詳何官,以達剌幹升為之。
(No translation available)
54
牙署官名。 疑即牙書,石烈官也。
(No translation available) (No translation available)
55
世燭遙輦帳侍中之官。
(No translation available)
56
敞史官府之佐吏也。
(No translation available)
57
思奴古官與敞史相近。
(No translation available)
58
徒睹古邊徼外小國。
(No translation available)
59
世宗、穆宗紀
(No translation available)
60
林上音帶。 地名,即松林故地。
(No translation available) (No translation available)
61
閘撒抹裏司官,亦掌宮衛之禁者。
(No translation available)
62
撻馬扈從之官。
(No translation available)
63
濃兀每分名。
(No translation available)
64
葉格戲宋錢僖公家有葉子揭格之戲。
(No translation available)
65
景宗、聖宗紀
(No translation available)
66
飛龍使掌馬官,亦為導騎。
(No translation available)
67
橫帳德祖族屬號三父房,稱橫帳,宗室之尤貴者。
(No translation available)
68
著帳凡世官之家及諸色人,因事籍沒者為著帳戶,官有著帳郎君。
(No translation available)
69
杓印杓,鷙鳥總稱,以為印紐,取疾速之義。 凡調發軍馬則用之,與金魚符、銀牌略同。
(No translation available) (No translation available)
70
國舅帳克官制有大國舅帳,此則本帳下掌兵之官。
(No translation available)
71
拜奧禮凡納後,即族中選尊者一人當奧而坐,以主其禮,謂之奧姑。 送後者拜而致敬,故雲拜奧禮。
(No translation available) (No translation available)
72
拜山禮祀木葉山之儀。
(No translation available)
73
敞穩諸帳下官。 亦作常袞,蓋字音相近也。
(No translation available) (No translation available)
74
萬役陷河冶<二>地名。 本漢土垠縣,有銀礦。 太祖募民立寨以專采煉,故名陷河冶。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
75
合蘇袞女直別部名,又作曷蘇館。
(No translation available)
76
執手禮將帥有克敵功,上親執手慰勞; 若將在軍,則遣人代行執手禮。 優遇之意。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
77
阿劄割只官名。 位在樞密使下,蓋墩官也。
(No translation available) (No translation available)
78
四捷軍遼以宋降者分立二部:一曰四捷軍,一曰歸聖軍。
(No translation available)
79
山金司以陰山產金,置冶采煉,故以名司; 後改統軍司。
(No translation available) (No translation available)
80
興宗紀
(No translation available)
81
別輦鬥地名。
(No translation available)
82
虎挱下北潘切。 婆離八部人名。
(No translation available) (No translation available)
83
解洗禮解裝前祓,飲至之義。
(No translation available)
84
獨盧金地名。 六院官屬秋冬居之。
(No translation available) (No translation available)
85
行十二神禮神解見前。 凡大祭祀、大朝會,以十二列諸御前。
(No translation available) (No translation available)
86
南撒葛柏地名。
(No translation available)
87
合只忽裏地名。
(No translation available)
88
拖古烈地名。
(No translation available)
89
曷裏地名。
(No translation available)
90
道宗紀
(No translation available)
91
塔里舍地名。
(No translation available)
92
撒裏乃地名。
(No translation available)
93
三班院祗候左、右班並寄班為三班。 祗候,官名。
(No translation available) (No translation available)
94
高墩遼排班圖,有高墩、矮墩、方墩之列。 自大丞相至阿劄割只,皆墩官也。
(No translation available) (No translation available)
95
天祚紀
(No translation available)
96
候裏吉地名。
(No translation available)
97
頭魚宴上歲時鉤魚,得頭魚,輒置酒張宴,與頭鵝宴同。
(No translation available)
98
訛莎烈地名。
(No translation available)
99
漚裏謹地名。
(No translation available)
100
歡撻新查剌地名。
(No translation available)
101
射糧軍射,請也。
(No translation available)
102
女古底地名。
(No translation available)
103
落昆髓地名。
(No translation available)
104
阿裏軫鬥地名。
(No translation available)
105
忽兒珊西域大軍將名。 <三>
(No translation available) (No translation available)
106
起兒漫地名。
(No translation available)
107
虎思斡魯朵思亦作斯,有力稱。 斡魯朵,宮帳名。
(No translation available) (No translation available)
108
葛兒罕漠北君王稱。
(No translation available)
109
祭東國俗,凡祭皆東向,故曰祭東。
(No translation available)
110
敵烈麻都掌禮官。
(No translation available)
111
旗鼓拽剌拽剌,官名。 軍制有拽剌司; 此則掌旗鼓者也。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
112
節歲時雜禮名。
(No translation available)
113
九奚首奚首,營帳名。
(No translation available)
114
食之次大行殯出,群臣以羊祭于路,名曰食之次。
(No translation available)
115
挻祭上於琰切。 凡出征,以牝牡各一祭之曰挻,詛敵也。
(No translation available) (No translation available)
116
勘箭車駕遠歸,闔門使持雄箭,勘箭官持雌箭,比較相合,而後入宮。
(No translation available)
117
簷床一人肩任曰簷,兩人以手共舁曰床。
(No translation available)
118
攢隊士卒攢簇,各為隊伍。
(No translation available)
119
方、朵殿凡禦宴,官卑,地坐殿中方墩之上; 其不應升殿,則賜坐左右朵殿。
(No translation available) (No translation available)
120
地拍田鼠名。 正旦日,上於俼間擲米團,得只數為不利,則燒地拍鼠以禳之。
(No translation available) (No translation available)
121
乃捏咿正月朔旦也。
(No translation available)
122
挾裏坈挾讀作狎,坈讀作頗。 二月一日也。 六月十八日宴國舅族,亦曰挾裏坈。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
123
陶裏樺上巳日,射兔之節名。
(No translation available)
124
討賽咿重午日也。
(No translation available)
125
賽伊奢日辰之好也。
(No translation available)
126
捏褐耐犬首也。 <五>
(No translation available) (No translation available)
127
必裏遲離重九日也。
(No translation available)
128
戴辣燒甲也。
(No translation available)
129
炒伍坈戰名也。
(No translation available)
130
卓帳卓,立也。 帳,氈廬也。
(No translation available) (No translation available)
131
百官志
(No translation available)
132
石烈辛袞石烈官之長。
(No translation available)
133
令穩官名。
(No translation available)
134
弭裏馬特本官名,後升辛袞。
(No translation available)
135
麻普即麻都不,縣官之副也,初名達剌幹。
(No translation available)
136
知聖旨頭子事掌誥命奏事官。
(No translation available)
137
提轄司諸宮典兵官。
(No translation available)
138
皮室昉軍制,有南、北、左、右皮室及黃皮室,皆掌精兵。
(No translation available)
139
廳房即工部。
(No translation available)
140
梅裏貴戚官名。 述律皇后族有慎思梅裏、婆姑梅裏,未詳何職。
(No translation available) (No translation available)
141
抹鶻瓦裏司之官。
(No translation available)
142
先離撻覽奚、渤海等國官名,疑即撻林字訛。
(No translation available)
143
營衛志
(No translation available)
144
象吻黃帝治宮室,陶蚩尤象置棟上,名曰蚩吻。
(No translation available)
145
瓦裏官府名,宮帳、部族皆設之。 凡宗室、外戚、大臣犯罪者,家屬沒入於此。 <六>
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
146
抹裏官府名。 閘撒亦抹裏官之一。
(No translation available) (No translation available)
147
算斡魯朵算,腹心拽剌也。 斡魯朵,宮也。 已下國阿輦至監母,皆斡魯朵名; 其注語,則始置之義也。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
148
國阿輦收國也。
(No translation available)
149
奪裏本討平也。
(No translation available)
150
耶魯碗興旺也。
(No translation available)
151
蒲速碗義與耶魯碗同。
(No translation available)
152
女古金也。
(No translation available)
153
孤穩玉也。
(No translation available)
154
窩篤碗孳息也。 <七>
(No translation available) (No translation available)
155
阿斯寬大也。 <八>
(No translation available) (No translation available)
156
阿魯碗<九>輔佑也。
(No translation available)
157
得失得本<一○>孝也。
(No translation available)
158
監母遺留也。
(No translation available)
159
地理志
(No translation available)
160
屬珊應天皇後從太祖征討,所俘人戶有技藝者置之帳下,<一一>名屬珊,蓋比珊瑚之寶。
(No translation available)
161
永州其地居潢河、土河二水之間,故名永州,蓋以字從二、從水也。
(No translation available)
162
頡上慕各切,下胡結切。 渤海郡府名。
(No translation available) (No translation available)
163
且慮皆平聲。 興中府縣名。
(No translation available) (No translation available)
164
養上音奚。 幽州澤藪名,見周職方。
(No translation available) (No translation available)
165
、時幽州浸名,出同上。
(No translation available)
166
墮瑰門名,遼有墮瑰部。
(No translation available)
167
野旅寅野謂星野,旅謂躔次; 寅者,辰舍。 東北之位,燕分析津之所也。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
168
儀衛志
(No translation available)
169
金徳下祖叢切。 馬首飾也。
(No translation available) (No translation available)
170
果下馬馬名。 謂果樹下可乘行者,言其小也。
(No translation available) (No translation available)
171
實裏薛袞祭服之冠,行拜山禮則服之。
(No translation available)
172
楎帶上他協切,下徒協切。 武官束帶也。
(No translation available) (No translation available)
173
擀腰即拄腰,以鵝項、鴨頭為之。
(No translation available)
174
胡木鍪胄名。
(No translation available)
175
挿馬上音誕。 馬不施鞍轡曰挿。
(No translation available) (No translation available)
176
白音餌。 以白鷺羽為網,又也。
(No translation available) (No translation available)
177
兵衛志
(No translation available)
178
捉馬刷馬也。
(No translation available)
179
欄子軍居先鋒前二十餘裏,偵候敵人動靜。
(No translation available)
180
弓子鋪遼軍馬頓舍,不設營塹,折木稍為弓,以為團集之所。 又諸國使來,道旁簽置木稍弓,以充欄。
(No translation available) (No translation available)
181
食貨志
(No translation available)
182
雲為戶<一二>義即營運,字之訛。
(No translation available)
183
刑法志
(No translation available)
184
鐘院有冤者擊鐘,以達於上,猶怨鼓雲。
(No translation available)
185
楚古官名。 掌北面訊囚者。 <一三>
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
186
皇子表
(No translation available)
187
五石烈即五院。 非是分院為五,以五石烈為一院也。
(No translation available) (No translation available)
188
六爪爪,百數也。 遼有六百家奚,後為六院,<一四>義與五院同。 二院,即迭剌部析之為二者是也。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
189
裂崵皮崵,牡鹿。 力能分牡鹿皮。
(No translation available) (No translation available)
190
莫弗紇諸部酋長稱,又雲莫弗賀。
(No translation available)
191
蠕蠕而宣切。 國名。
(No translation available) (No translation available)
192
俟斤突厥官名。
(No translation available)
193
遊幸表
(No translation available)
194
舔咸鹿<一五>鹿性嗜鹹,灑鹼於地以誘鹿,射之。
(No translation available)
195
女瑰<一六>虞人名。
(No translation available)
196
可敦突厥皇后之稱。
(No translation available)
197
忒裏蹇遼皇后之稱。
(No translation available)
198
耨斡麼麼,亦作改。 耨斡,後土稱。 麼,母稱。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
199
乙室、撥裏國舅帳二族名。
(No translation available)
200
諸功臣傳
(No translation available)
201
龍錫金佩太祖從兄鐸骨劄以本帳下蛇鳴,命知蛇語者神速姑解之,知蛇謂穴傍樹中有金,往取之,果得金,<一七>以為帶,名「龍錫金」。
(No translation available)
202
撒剌酒樽名。
(No translation available)
203
遙輦糾遙輦帳下軍也。 其書永興宮分糾、十二行糾、黃皮室糾者,仿此。
(No translation available) (No translation available)
204
吐裏官名。 與奚六部禿裏同。 吐、禿字訛。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
205
寢殿小底官名。 遼制多小底官,餘不注。
(No translation available) (No translation available)
206
雜丁黃禮,男幼為黃,四歲為小,十六為中,二十一為丁。 軍中雜幼弱,以疑敵也。
(No translation available) (No translation available)
207
遙輦克遙輦帳下掌兵官。
(No translation available)
208
柢宮衛門外行馬也。 <一八>
(No translation available) (No translation available)
209
犀千歲蛇角,又為篤訥犀。
(No translation available)
210
珠二下蒲味切。 珠五百枚為。
(No translation available) (No translation available)
211
題裏司徒題裏,官府名。
(No translation available)
212
中上陟栗切。 地名。
(No translation available) (No translation available)
213
堂印茅之采名。
(No translation available)
214
臨庫以帛為通曆,具一庫之物,盡數籍之,曰臨庫。
(No translation available)
215
堂帖遼制,宰相凡除拜,行頭子堂帖權差,俟再取旨,<一九>出給告敕。 故官有知頭子事。 見陰山雜錄。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
216
夷離畫者畫者人名,為夷離官。
(No translation available)
217
虎斯有力稱。 紀言「虎思」,義同。
(No translation available) (No translation available)
218
校勘記
(No translation available)
219
一∶鷹鷙鳥以之名軍取捷速之義後記龍軍虎軍鐵鷂軍者仿此鳥字原脫。 記,原誤「托」。 據上下文義補正。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
220
二∶萬役陷河冶按萬為人名,見紀開泰元年七月。 下文只釋陷河冶,「萬役」二字當刪。
(No translation available) (No translation available)
221
三∶西域大軍將名據紀保大五年後附耶律大石紀事,應作「西域大軍名」,「將」字衍。
(No translation available)
222
四∶禮志志字原脫,依史文例補。
(No translation available)
223
五∶捏褐耐犬首也犬,原誤「大」。 據禮志六及國志二七改。
(No translation available) (No translation available)
224
六∶宮帳部族皆設之凡宗室外戚大臣犯罪者家屬沒入於此族字原脫。 宗,原誤「宮」。 據大典五二五二及百官志一補正。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
225
七∶孳息也孳,原誤「慈」。 據營衛志上改。
(No translation available) (No translation available)
226
八∶寬大也寬,原誤「實」。 據營衛志上改。
(No translation available) (No translation available)
227
九∶阿魯碗阿,原誤「何」。 據營衛志上改。
(No translation available) (No translation available)
228
一○∶得失得本營衛志上,作赤得本。
(No translation available)
229
一一∶有技藝者置之帳下「有技藝者置」五字原缺,據陳士元諸史夷語音義卷三補。 置,大典五二五二作「隸」。
(No translation available) (No translation available)
230
一二∶雲為戶戶,原誤「所」。 據大典五二五二及食貨志上改。
(No translation available) (No translation available)
231
一三∶掌北面訊囚者訊,原誤「詔」。 據大典五二五二改。
(No translation available) (No translation available)
232
一四∶後為六院六字原脫,據大典五二五二補。
(No translation available)
233
一五∶舔咸鹿舔,本書亦作舐; 鹹,本書亦作鹼。 字通。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
234
一六∶女瑰瑰,原誤「鑲」。 據大典五二五二及紀應曆十四年八月、十八年九月改。
(No translation available) (No translation available)
235
一七∶穴傍樹中有金往取之果得金「樹中有金往取之果」八字原缺,據大典五二五二補。
(No translation available)
236
一八∶柢宮衛門外行馬也柢,周禮天官掌舍作,注雲:「,謂行馬。」
(No translation available)
237
一九∶俟再取旨旨,原誤「二日」。 據營衛志中改。
(No translation available) (No translation available)