1
志一百四河渠四直省水利清代軫恤民艱,亟修水政,黃、淮、運、永定諸河、海塘而外,舉凡直省水利,亦皆經營不遺餘力,其事可備列焉。 順治四年,給事中梁維請開荒田、興水利,章下所司。 十一年,詔曰:「東南財賦之地,素稱沃壤。 近年水旱為災,民生重困,皆因水利失修,致誤農工。 該督撫責成地方官悉心講求,疏通水道,修築堤防,以時蓄泄,俾水旱無虞,民安樂利。 」康熙元年,重修夾江龍興堰,又鑿大渠以廣灌溉。 二年,修和州銅成堰,龍首、通濟二渠。 交城磁瓦河漲,水侵城,築堤障之。 三年,修嘉定楠木堰。 九年,修郿縣金渠、寧曲水利。 十二年,重修城固五門堰。 十九年,濬常熟白茆港、武進孟瀆河。 二十三年,修五河南湖堤壩。 二十七年,修徽州魚梁壩。 三十七年,命河督王新命修畿輔水利。 三十八年,聖祖南巡,至東光,命直隸巡撫李光地察勘漳河、滹沱河故道。 覆疏言:「大名、廣平、真定、河間所屬,凡兩河經行之處,宜開濬疏通,由館陶入運。 老漳河與單家橋支流合,至鮑家嘴歸運,可分子牙河之勢。 」三十九年,帝巡視子牙河堤,命於閻、留二庄間建石閘,隨時啟閉。 御史劉珩言,永平、真定近河地,應令引水入田耕種。 諭曰:「水田之利,不可太驟。 若剋期齊舉,必致難行。 惟於興作之後,百姓知其有益,自然鼓勵效法,事必有成。 」四十年,李光地言:「漳河分四支,三支歸運皆弱,一支歸淀獨強。 遇水大時,當用挑水壩等法,使水分流,北不至挾滹沱以浸田,南不至合衛河以害運。 」如所請行。 四十三年,挑楊村舊引河。 先是子牙河廣福樓開引河時,文安、大城民謂有益,青縣民謂不便,各集河干互控。 至是河成,三縣民皆稱便。 天津總兵官藍理請於豐潤、寶坻、天津開墾水田,下部議。 旋諭曰:「昔李光地有此請,朕以為不可輕舉者,蓋北方水土之性迥異南方。 當時水大,以為可種水田,不知驟漲之水,其涸甚易。 觀琉璃河、莽牛河、易河之水,入夏皆涸可知。 」次年部臣仍以開墾為請,諭以此事暫宜存置,可令藍理於天津試開水田,俟冬後踏勘。 四十八年,濬鄭州賈魯河故道,自東趙訖黃河涯口新莊。 於東趙建閘一,黃河涯口築草壩石閘各一。 甘肅巡撫舒圖言:「唐渠口高於身,水勢不暢,應引黃河之水匯入宋澄堡。 如水不足用,更於上游近黃處開河引水,酌建閘壩,以資蓄泄。 」從之。 江蘇巡撫於准言:「丹陽練湖,冬春泄水濟運,夏秋分灌民田。 自奸民圖利,將下湖之地佃種升科,民田悉成荒瘠。 請復令蓄水為湖,得資灌溉。 」從之。 五十七年,以沛縣連年被水,命河督趙世顯察勘。 世顯言:「金鄉、魚台之水,由沛之昭陽湖歷微山湖,從荊山口出貓兒窩入運。 近因荊山口十字河淤墊,致低田被淹。 應將沙淤濬通,再於十字河上築草壩。 若遇運河水淺,即令堵塞,俾水全歸微山湖,出湖口閘以濟運,則民田漕運兩有裨益。 」從之。 世宗時,於畿輔水利尤多區畫。 雍正三年,直隸大水,命怡親王允祥、大學士硃軾相度修治。 因疏請濬治衛河、淀池、子牙、永定諸河,更於京東之灤、薊,京南之文、霸,設營田專官,經畫疆理。 召募老農,謀導耕種。 四年,定營田四局,設水利營田府,命怡親王總理其事,置觀察使一。 自五年分局至七年,營成水田六千頃有奇。 後因水力贏縮靡常,半就湮廢。 是年命侍郎通智、單疇書,會同川督岳鍾琪,開惠農渠於查漢托護,以益屯守,復建昌潤渠於惠農渠東北。 六年,浚文水近汾河渠,引灌民田,開嵩明州楊林海以泄水成田。 八年,帝以寧夏水利在大清、漢、唐三渠,日久頹壞,命通智同光祿卿史在甲勘修。 是年修廣西興安靈渠,以利農田,通行舟。 濬陳、許二州溝洫。 十年,雲貴總督鄂爾泰言:「滇省水利全在昆明海口,現經修濬,膏腴田地漸次涸出。 惟盤龍江、金棱、銀棱、寶象等河俱與海口近,亟宜建築壩台。 」又言:「楊林海水勢暢流,周圍草塘均可招民開墾。 宜良江頭村舊河地形稍高,宜另開河道以資灌溉。 尋甸河整石難鑿,宜另濬沙河,俾得暢流。 東川城北漫海,水消田出,亦可招墾。 」均從之。 十二年,營田觀察使陳時夏言:「文安、大城界內修橫堤千五百餘丈,營田四十八頃俱獲豐收。 但恐水涸即成旱田,請於大堤東南開建石閘,北岸多設涵洞,以資宣洩。 」從之。 乾隆元年,大學士嵇曾筠請疏濬杭、湖水利。 兩廣總督鄂彌達言:「廣、肇二屬沿江一帶基圍,關係民田廬舍,常致沖坍,請於險要處改土為石,陸續興建。 」下部議行。 江南大雨水,淮陽被淹,命濬宿遷、桃源、清河、安東及高郵、寶應各水道。 二年,命總督尹繼善籌畫雲南水利,無論通粵通川及本省河海,凡有關民食者,及時興修。 陝西巡撫崔紀陳鑿井灌田以佐水利之議。 諭令詳籌,勿擾閭閻。 三年,大學士管川陝總督事查郎阿言:「瓜州地多水少,民田資以灌溉者,惟疏勒河之水,河流微細。 查靖逆衛北有川北、鞏昌兩湖,西流合一,名蘑菇溝。 其西有三道柳條溝,北流歸擺帶湖。 請從中腰建閘,下濬一渠,截兩溝之水盡入渠中,為回民灌田之利。 」貴州總督張廣泗請開鑿黔省河道,自都勻經舊施秉通清水江至湖南黔陽,直達常德,又由獨山三腳坉達古州,抵廣西懷遠,直達廣東,興天地自然之利。 均下部議行。 四年,安徽布政使晏斯盛言,江北鳳、潁以睢水為經,廬州以巢湖為緯,他如六安舊有堤堰,滁、泗亦多溪壑,概應動帑及時修濬,從之。 川陝總督鄂彌達等言:「寧夏新渠、寶豐,前因地震水涌,二縣治俱沉沒。 請裁其可耕之田,將漢渠尾展長以資灌溉。 惟查漢渠百九十餘里,渠尾餘水無多,若將惠農廢渠口修整引水,使漢渠尾接長,可灌新、寶良田數千頃。 」上嘉勉之。 五年,河督顧琮言:「前經總河白鍾山奏稱『漳河復歸故道,則衛河不致泛溢,為一勞永逸之計』。 臣等確勘,自和兒寨東起,至青縣鮑家嘴入運之處止,計程六百餘里,河身淤淺,兩岸居民稠密。 若益以全漳之水,勢難容納,則改由故道,於直隸不能無患,然不由故道,又于山東不能無患。 惟有分泄防禦,使兩省均無所害,庶為經久之圖。 」總辦江南水利大理卿汪漋言:「鹽城東塘河及阜寧、山陽各河道,高郵、寶應下游,及串場河、溱潼河,俱淤淺,應挑濬。 其串場河之范堤,及拼茶角二場堤工,俱逼海濱,應加寬厚。 揚州各閘壩應疏築,限三年告成。 」均如所請行。 安徽巡撫陳大受言:「江北水利關係田功。 原任籓司晏斯盛奏定興修,估銀四十餘萬。 竊思水利固為旱澇有備,而緩急輕重,必須熟籌。 各州縣所報,如河圩湖澤,及大溝長渠,工程浩繁,民力不能獨舉,自應官為經理。 其餘零星塘□荅,現有管業之人,原皆自行疏濬,朝廷豈能以有限錢糧,為小民代謀畚鍤? 」上韙之。 河南巡撫雅爾圖言:「豫省水利工程,惟上蔡估建堤壩,系防蔡河異漲之水。 其餘汝河、滍河堤堰,應令地主自行修補。 至開濬汝河、潁河等工,請停罷以節糜費。 」報聞。 六年春,雅爾圖言:「永城地窪積潦,城南舊有渠身長三萬一千餘丈,通澮河,年久淤淺。 現乘農隙,勸諭紳民挑濬,俾水有歸。 」又言:「前奉諭旨,開濬省城乾涯河,復於中牟創開新河一,分賈魯河水勢,由沙河會乾涯河,以達江南之渦河而匯於淮,長六萬五千餘丈,今已竣工。 」賜名惠濟。 九年,御史柴潮生言:「北方地勢平衍,原有河渠淀泊水道可尋。 如聽其自盈自涸,則有水無利而獨受其害。 請遣大臣齎帑興修。 」命吏部尚書劉於義往保定,會同總督高斌,督率辦理。 尋請將宛平、良鄉、涿州、新城、雄縣、大城舊有淀渠,與擬開河道,並堤埝涵洞橋閘,次第興工。 下廷議,如所請行。 先是御史張漢疏陳湖廣水利,命總督鄂彌達查勘。 至是疏言:「治水之法,有不可與水爭地者,有不能棄地就水者。 三楚之水,百派千條,其江邊湖岸未開之隙地,須嚴禁私築小垸,俾水有所匯,以緩其流,所謂不可爭者也。 其倚江傍湖已辟之沃壤,須加謹防護堤塍,俾民有所依以資其生,所謂不能棄者也。 其各屬迎溜頂沖處,長堤連接,責令每歲增高培厚,寓疏濬於壅築之中。 」報聞。 十一年,大學士署河督劉於義等疏陳慶雲、鹽山續勘疏濬事宜,下部議行。 青州瀰河水漲,沖開百餘丈決口,旋堵。 博興、樂安積水,挑引河導入溜河。 十二年夏,宿遷、桃源、清河、安東之六塘河,及沭陽、海州之沭河,山水漲發,地方被淹,命大學士高斌、總督尹繼善,會同河臣周學健往勘。 議於險處加寬挑直,建石橋,開引河,官民協力防護,從之。 十三年,湖北巡撫彭樹葵言:「荊襄一帶,江湖袤延千餘里,一遇異漲,必借餘地容納。 宋孟珙知江陵時,曾修三海八櫃以瀦水。 無如水濁易淤,小民趨利者,因於岸腳湖心,多方截流以成淤,隨借水糧魚課,四圍築堤以成垸,人與水爭地為利,以致水與人爭地為殃。 惟有杜其將來,將現垸若干,著為定數,此外不許私自增加。 」報聞。 十四年,雲南巡撫圖爾炳阿以疏鑿金沙江底績,纂進金沙江志。 十七年,江蘇巡撫庄有恭言:「蘇州之福山塘河,太倉之劉河,乃常熟等八州縣水利攸關,歲久不修,旱澇無備。 請於附河兩岸霑及水利各區,按畝酌捐,興工修建。 」得旨嘉獎。 十八年,陝甘總督黃廷桂言:「巴里坤之尖山子至奎素,百餘里內地畝皆取用南山之水,自山口以外,多滲入沙磧,必用木槽接引,方可暢流。 請於甘、涼、肅三處撥種地官兵千名,前往疏濬。 」如所請行。 以江南、山東、河南積年被水,而山東之水匯於淮、徐,河南之水達於鳳、潁,須會三省全局以治之,命侍郎裘曰修、夢麟往來察閱,會江蘇、安徽、河南各巡撫計議。 尋曰修言:「包、澮二河在宿、永連界處,為泄水通商之要道。 入安徽境內有石橋六,應加寬展。 洪河、睢河與虹縣之柏家河、下江之林子河、羅家河,應補修子堰。 鳳台之裔溝、黑濠、涇泥三河應挑深,使暢達入淮。 」夢麟言:「碭山、蕭縣、宿遷、桃源、山陽、阜寧、沭陽共有支河二十餘,應分晰疏濬。 」均從之。 二十三年,豫省開濬河道工竣,允紳民請,於永城建萬歲亭,並御制文志之。 山東巡撫阿爾泰言:「濟寧、汶上、嘉祥毗連蜀山湖,地畝湮沒約千餘頃,擬將金線、利運二閘啟閉,使湖水濟運,坡水歸湖,可以盡數涸出。 」得旨嘉獎。 二十四年,濬京師護城河及圓明園一帶河。 御史李宜青請疏濬畿輔水源,命直隸總督方觀承條議以聞。 觀承言:「東西二淀千里長堤,即宋臣何承矩興堰遺迹。 今昔情形有異。 倘泥往跡,害將莫救。 如就淀言利,則三百餘里中水村物產,視昔加饒,惟遇旱而求通雨澤於水土之氣,則人事有當盡者耳。 」四川總督開泰言:「灌縣都江大堰引灌成都各屬及眉、邛二州田畝,寧遠南有大渡河,自冕寧抵會理三口,與金沙江合,支河雜出,堰壩最多,俱應相機修濬。 」部議從之。 初,御史吳鵬南請責成興修水土之政,命各督撫經畫。 浙江巡撫庄有恭言水之大利五,江、湖、海、渠、泉。 他省得其二三,而浙實兼數利。 金、衢、嚴三郡,各有山泉溪澗,灌注成渠,堰壩塘盪,無不具備。 惟仁和、錢塘之上中市、三河垸、區塘、苕溪塘,海鹽之白洋河、湯家鋪廟、涇河,長興之東西南漊港,永嘉之七都新洲陡門、九都水湫、三十四都黃田浦陡門,實應修舉,以收已然之利。 至杭州臨平湖、紹興夏蓋湖,有關田疇大利,應設法疏挑,或召佃墾種,再體勘辦理。 」允之。 二十五年,阿爾泰疏言:「東省水利,以濟運為關鍵,以入海為歸宿。 濟、東、泰、武之老黃河、馬頰、徒駭等河,兗、沂、曹之洸、涑等河,共六十餘道,皆挑濬通暢。 運河民埝計長七百餘里,亦修整完固。 青、萊所屬樂安、平度、昌邑、濰縣、高密等州縣,應挑支河三十餘,俱節次挑竣。 萊州之膠萊河,納上游諸水,高密有膠河,亦趨膠萊,易致漫溢,應導入百脈湖,以分水勢。 沂州屬蘭、郯境內應開之武城等溝河二十五道,又續挑之響水等溝河二十五道,引窪地之水由江南邳州入運,並已工竣。 」帝嘉之。 二十六年,河東鹽政薩哈岱言:「鹽池地窪,全恃姚暹渠為宣洩。 近因渠身日高,漲漫南北堤堰禁牆內。 黑河實產鹽之本,年久淺溢。 涑水河西地勢北高南下,倘汛漲南趨,則鹽池益難保護。 五姓湖為眾水所匯,恐下游阻滯,逆行為患。 均應及時疏通。 」從之。 明年,帝南巡,諭曰:「江南濱河阻洳之區,霖潦堪虞,而下游蓄泄機宜,尤以洪澤湖為關鍵。 自邵伯以下,金灣及東西灣滾壩,節節措置,特為三湖旁疏曲引起見。 若溯源絜要,莫如廣疏清口,乃及今第一義。 至六塘河尾閭橫經鹽河以達于海,所有修防事宜,該督、撫、河臣會同鹽政,悉心覈議以聞。 」二十八年,帝以天津、文安、大城屢被霪潦,積水未消,命大學士兆惠督率經理。 又以曰修前辦豫省水利有效,命馳往會勘,覆命阿桂會同總督方觀承酌辦。 阿桂等以「子牙河自大城張家莊以下,分為正、支二河,支河之尾歸入正河,形勢不順。 請於子牙河村南斜向東北挑河二十餘里; 安州依城河為入淀尾閭,應挑長二千二百餘丈; 安、肅之漕河,應挑長三千七百餘丈。 其上游之姜女廟,應建滾水石壩,使水由正河歸淀。 新安韓家埝一帶為西北諸水匯歸之所,應挑引河十三里有奇」。 如所議行。 二十九年,改建惠濟河石閘。 修湖北溪鎮十里長堤,及廣濟、黃梅江堤。 濬江都堰,開支河一,使漲水徑達外江。 三十二年,修築淀河堤岸,自文安三灘里至大城庄兒頭,長二千七百餘丈。 山東巡撫崔應階言:「武定近海地窪,每遇汛漲,全恃徒駭、馬頰二河分流入海。 徒駭下游至霑化入海處,地形轉高,難議興挑。 勘有壩上庄舊漫口河形地勢順利,應開支河,俾兩道分泄。 」江蘇巡撫明德言:「蘇州南受浙江諸山經由太湖之水,北受揚子江由鎮江入運之水,伏秋汛發,多致漫溢。 請修吳江、震澤等十縣塘路。 」均從之。 三十三年,滹沱水漲,逼臨正定城根,添築城西南新堤五百七十餘丈,回水堤迤東築挑水壩五。 河神祠前築魚鱗壩八十丈。 藁城東北兩面,滹水繞流,順岸築埽三百六十丈,埽後加築土埝。 三十五年,挑濬蘇郡入海河道,白茆河自支塘鎮至滾水壩,長六千五百三十餘丈; 徐六涇河自陳盪橋至田家壩,長五千九百九十餘丈。 三十六年,濬海州之薔薇、王家口、下坊口、王家溝四河。 以直隸被水,命侍郎袁守侗、德成分往各處督率疏消。 尚書裘曰修往來調度,總司其事。 山東巡撫徐績查勘小清河情形,請自萬丈口挑至還河口,計四十里,使正、引兩河分流,由河入泊,由泊達溝歸海。 詔如所議行。 廣西巡撫陳輝祖言:「興安陡河源出海陽山,至分水潭,舊築鏵嘴以分水勢,七分入湘江為北陡,三分入灕江為南陡,於進水陡口內南北建大小天坪,以資蓄泄,復建梅陽坪,以遏旁行故道,並以引灌糧田。 近因連雨衝陷,請修復土石各工。 」下部知之。 三十八年,挑濬禹城漯河、高密百脈湖引河。 四十年,修築武昌省城金河洲、太乙宮濱江石岸。 江南旱,高、寶皆歉收。 總督高晉,河督吳嗣爵、薩載合疏言:「嗣後洪湖水勢,應以高堰志椿為準,各閘壩涵洞相機啟放,總使運河存水五尺以濟漕,餘水侭歸下河以資灌溉。 」從之。 四十一年,修西安四十七州縣渠堰共千一百餘處。 總督高晉言:「瓜洲城外查子港工接連回瀾壩,江岸忽於六月裂縫,坍塌入江約百餘丈,西南城牆塌四十餘丈。 現在水勢已平,擬將瓜洲量為收進,讓地於江,並沿岸築土壩以通纖路。 」諭令妥善經理。 四十二年,山西巡撫覺羅巴延三言:「太原西有風峪口,旁俱大山,大雨後山水下注縣城,猝難捍禦。 請自峪口起,開河溝一,直達汾水,所佔民田止四十餘畝,而太原一城可期永無水患。 」四十三年,疏濬湖州漊港七十二。 修昌邑海堤,居民認墾堤內鹼廢地千二百餘頃。 濬鎮洋劉河,自西陳門涇上頭起,至王家港止。 四十四年,改建宣化城外柳川河石壩,並添築石坦坡。 漳河下游沙庄壩漫口,淹及成安、廣平,水無歸宿。 於成安柏寺營至杜木營,繞築土埝千一百餘丈。 四十七年,雲南巡撫劉秉恬言:「鄧川之瀰苴河,上通浪穹,下注洱海,中分東西兩湖。 東湖由河入海,河高湖低,每遇夏秋漲發,迴流入湖,淹沒附近糧田。 紳民倡捐,將湖尾入海處堵塞,另開子河,引東湖水直趨洱海,又自青石澗至天洞山,築長堤、建石閘,使河歸堤內,水由閘出,歷年所淹田萬一千二百餘畝,全行涸出。 」得旨嘉獎。 又言:「楚雄龍川江自鎮南發源,入金沙江。 近年河溜逼城,請於相近鎮水塔挑濬深通,導引河溜復舊。 又澂江之撫仙湖下游,有清水、渾水河各一,渾水之牛舌石壩被沖,匯流入清,以致為害。 請於牛舌壩東另開子河,以泄渾水,並將河身改直,使清水暢達。 」上獎勉之。 五十年,河南巡撫何裕城言:「衛河歷汲、淇、滑、濬四縣,濱河田畝,農民築堤以防淹浸,不能導河灌田。 輝縣百泉地勢卑下,而獲嘉等縣較高,難以紆迴導引。 其餘汲縣、新鄉並無泉源,祗有鑿井一法,既可灌田,亦藉以通地氣,已派員試開。 」濬賈魯、惠濟兩河。 修寧夏漢延、唐來、大清、惠農四渠。 五十一年,山東商人捐資挑濬鹽河,並於東阿、長清、齊河、歷城建閘八。 五十三年,荊州萬城堤潰,水從西北兩門入,命大學士阿桂往勘。 尋疏言:「此次被水較重,土人多以下游之窖金洲沙漲逼溜所致,恐開挑引河,江水平漾無勢,仍至淤閉。 請於對岸楊林洲靠堤先築土壩,再接築雞嘴石壩,逐步前進,激溜向南,俟洲坳刷成兜灣,再趁勢酌挑引河,較為得力。 」報聞。 五十四年,濬通惠河、朝陽門外護城河及溫榆河。 五十五年,培修千里長堤,瀦龍河、大清河、盧僧河等堤,鳳河東堤,及西沽、南倉、海河等疊道,改建豐城東西隄石工。 築潛江仙人舊堤千二百八十餘丈。 挑濬永城洪河。 五十七年,兩江總督書麟等言:「瓜洲均系柴壩,江流溜急,接築石磯,不能鞏固。 請於回瀾舊壩外,拋砌碎石,護住埽根,自裹頭坍卸舊城處所靠岸,亦用碎石拋砌,上面鑲埽。 嗣後每年挑溜,可期溜勢漸遠。 」得旨允行。 又言:「無為州河形兜灣,應將永成圩壩加築寬厚。 擬於馬頭埂開挖河口三十丈,曾家腦至東圩壩舊河亦展寬三十丈,俾河流順暢。 」上韙之。 改蕭山荷花池堤為石工,堵河內民堰漫口五十餘丈,修復豐城江岸石堤。 五十九年,荊州沙市大壩,因江流激射,勢露頂沖,添建草壩。 嘉慶五年,挑濬檿牛河、黃家河,及新安、安、雄、任丘、霸、高陽、正定、新樂八州縣河道。 六年,京師連日大雨,撥內帑挑濬紫禁城內外大城以內各河道,及圓明園一帶引河。 文安被水,命直督陳大文詳議。 疏言:「文地極窪,受水淺,地與河平,自建治以來,別無疏濬章程。 惟查大城河之廣安橫堤,為文邑保障,迤南有河間千里長堤,可資外衛。 兩堤之中,有新建閘座,以泄河間漫水。 再於地勢稍下之龍潭灣,開溝疏濬,或不致久淹。 」從之。 八年,伊犁將軍松筠言:「伊犁土田肥潤,可耕之地甚多,向因乏水,今擬設法疏渠引泉,以資汲灌。 應請廣益耕屯,以裕滿兵生計,並借官款備辦耕種器物。 」如所請行。 十一年,疏築直隸千里長堤,及新舊格淀堤。 十二年,湖廣總督汪志伊言:「堤垸保衛田廬,關係緊要。 漢陽等州縣均有未涸田畝,未築堤塍。 應亟籌勘辦,以興水利而衛民田。 」從之。 十六年,以畿輔災歉,命修築任丘等州縣長堤,並雄縣疊道,以工代賑。 十七年,濬武進孟瀆河。 挑阜寧救生河,太倉劉河。 修天津、靜海兩縣河道。 濬東平小清河,及安流、龍拱二河,民便河。 十八年。 江南河道總督初彭齡疏陳江省下河水利,宜加修理。 得旨允行。 十九年,大名、清豐、南樂三縣七十餘庄地畝,久為衛水淹沒,村民自原出夫挑挖,請官為彈壓。 御史王嘉棟疏言:「杭、嘉、湖被旱歉收,請開濬西湖,以工代賑。 」皆允之。 二十一年,疏濬吳淞江。 二十二年,章丘民言,長白、東嶺二山之水,向歸小清河入海。 自灰壩被沖,水歸引河,章丘等縣屢被水災。 命禮部侍郎李鴻賓往勘。 次年,巡撫陳預疏言:「小清河以章丘、鄒平、長山、新城為上游,高苑、博興、樂安為下游,正河及支派溝多有淤墊。 請先疏濬上游,並將滸山等二泊一湖挑挖寬深,則水勢不至建瓴直注,下游亦不驟虞漫溢。 」得旨允行。 建沔陽石閘,挑引渠,以時啟閉。 二十五年,修都江堰。 御史陳鴻條陳興修水利營田事宜,命直隸、山東、山西、河南各督撫一體籌畫興舉。 修襄陽老龍石堤。 庫車辦事大臣嵩安疏報別什托固喇克等處挑渠引水,墾田五萬三千餘畝。 有詔褒勉。 道光元年,修湖州黑窯廠江堤,濬涇陽龍洞渠、鳳陽新橋河。 二年,加築襄陽老龍石堤。 濬正定柏棠、護城、泄水、東大道等河,並修斜角、回水等堤。 興修杭州北新關外官河纖道。 直隸總督顏檢請築滄州捷地減河閘壩,濬青縣、興濟兩減河,修通州果渠村壩埝。 皆如議行。 疏濬銅山荊山橋河道,及南鄉奎河。 挑江都三汊河子、鹽河五閘淤淺,及沙漫州江口沙埂。 修豐城及新建惠民橋堤。 三年,修汾河堤堰,並移築李綽堰,改挖河身。 修天門、京山、鍾祥堤垸,及監利櫻桃堰、荊門沙洋堤。 挑挖熱河旱河,並添修荊條單壩。 堵文安崔家窯、崔家房漫口。 修河東鹽池馬道護堤,並濬姚暹渠、李綽堰、涑水河。 刑部尚書蔣攸銛言:「上年漳河漫水下流,由大名、元城直達紅花堤,潰決堤埝,由館陶入衛,應亟籌議。 」命大學士戴均元馳勘。 尋奏言:「元城引河穿堤入衛,河身窄狹,應挑直展寬,以暢其流。 紅花堤以下新刷水溝五百餘丈,應挑成河道,以期分泄。 」又:「漳自南徙合洹以來,衛水為其頂阻,每遇異漲,民埝不能捍禦,以致安陽、內黃頻年衝決。 今漳北趨,業已分殺水勢。 擬於樊馬坊、陳家村河干北岸築壩堵截,使分流歸併一處。 自柴村橋起,接連洹河北岸,建築土壩,樊馬坊以下王家口添築土格土壩,以免串流南趨,使漳、洹不致再合。 」詔皆從之。 四年,築德化、建昌、南昌、新建四縣圩堤。 修培荊州萬城大堤橫塘以下各工,及監利任家口、吳謝垸漫決堤塍。 給事中硃為弼請疏浚劉河、吳淞,及附近太湖各河。 御史郎葆辰請修太湖七十二漊港,引苕、霅諸水入湖以達于海。 御史程邦憲請擇太湖泄水最要處所,如吳江堤之垂虹橋、遺愛亭、龐山湖,疏剔沙淤,剷除盪田,令東注之水源流無滯。 先後疏入,命兩江總督孫玉庭、江蘇巡撫韓文綺、浙江巡撫帥承瀛會勘。 玉庭等言:「江南之蘇、松、常、太,浙江之杭、嘉、湖等屬,河道淤墊,遇漲輒溢。 現勘水道形勢,疆域雖分兩省,源委實共一流。 請專任大員統治全局。 」命江蘇按察使林則徐綜辦江、浙水利。 御史陳澐疏陳畿輔水利,請分別緩急修理。 給事中張元模請於趙北口連橋以南開橋一座,以古趙河為引河,並挑北盧僧河,以分減白溝之獨流。 帝命江西巡撫程含章署工部侍郎,辦理直隸水利,會同蔣攸銛履勘。 含章請先理大綱,興辦大工九。 如疏天津海口,濬東西淀、大清河,及相度永定河下口,疏子牙河積水,復南運河舊制,估修北運河,培築千里長堤,先行擇辦。 此外如三支、黑龍港、宣惠、滹沱各舊河,沙、洋、洺、滋、洨、唐、龍鳳、龍泉、瀦龍、檿牛等河,及文安、大城、安州、新安等堤工,分年次第辦理。 又言勘定應濬各河道,塌河淀承六減河,下達七里海,應挑寬罾口河以泄北運、大清、永定、子牙四河之水入淀。 再挑西堤引河,添建草壩,泄淀水入七里海,挑邢家坨,泄七里海水入薊運河,達北塘入海。 至東淀、西淀為全省瀦水要區,十二連橋為南北通途,亦應擇要修治。 均如所請行。 濬虞城惠民溝,夏邑巴清河、永城減水溝。 玉庭言:「三江水利,如青浦、婁縣、吳江、震澤、華亭承太湖水,下注黃浦,各支河淺滯淤阻,亟應修砌。 吳淞江為太湖下注幹河,由上海出閘,與黃浦合流入海。 因去路阻塞,流行不暢,應於受淤最厚處大加挑浚。 」得旨允行。 五年,陝西巡撫盧坤疏報咸寧之龍首渠,長安之蒼龍河,涇陽之清、冶二河,盩厔之澇、峪等河,郿縣之井田等渠,岐山之石頭河,寶雞之利民等渠,華州之方山等河,榆林之榆溪河、芹河,均挑濬工竣,開復水田百餘頃至數百頃不等。 修監利江堤,襄陽老龍石堤。 已革御史蔣時進畿輔水利志百卷。 直隸總督蔣攸銛疏陳防守千里長堤善後事宜,報聞。 安陽、湯陰廣潤陂,屢因漳河決口淤墊,命巡撫程祖洛委員確勘挑渠,將積水引入衛河,使及早涸復。 築荊州得勝台民堤。 七年,閩浙總督孫爾准言:「莆田木蘭陂上受諸渠之水,下截海潮,灌溉南北洋平田二十餘萬畝。 近因屢經暴漲,泥沙淤積,陡門石堤損壞,以致頻歲歉收。 現經率同士民捐資修培南北兩岸石工告竣。 」得旨嘉獎。 濬漢川草橋口、消渦湖口水道。 御史程德潤言荊山王家營屢決,下游各州縣連年被災。 請飭相度修築。 命湖廣總督嵩孚籌議,因請仿黃河工程切灘法,平其直射之溜勢,再將下游沙洲開挑引河,破其環抱,以順正流。 帝恐與水爭地,虛糜無益,命刑部尚書陳若霖等往勘。 覆言:「京山決口三百二十餘丈,鍾祥潰口百七十餘丈,正河經行二百餘年,不應舍此別尋故道。 惟有挑除胡李灣沙塊,先暢下游去路,將京山口門挽築月堤,展寬水道,鍾祥口門於堵閉後,添築石壩二,護堤攻沙。 」帝韙之,命嵩孚駐工督辦。 八年,河南巡撫楊國楨言:「湯河、伏道河並廣潤陂上游之羑河、新惠等河,向皆朝宗於衛,因故道久湮,頻年漫溢。 現為一勞永逸之計,因勢利導,悉令暢流。 又南陽白河、淅川、丹江水勢浩瀚,俱切近城根,亟應築碎石、磨盤等壩二十餘道,分別挑溜抵禦。 」均如所請行。 挑濬冀州東海子淤塞溝身,以工代賑。 九年,修宿遷各河堤岸,丹陽下練湖閘壩。 濬宿州奎河。 築喀什噶爾新城沿河堤岸。 兩江總督蔣攸銛言:「徐州河道,如蕭縣龍山河,邳州睢寧界之白塘河,邳州舊城民便河,碭山利民、永定二河,又沛縣堤工,邳州沂河民埝,豐縣太行堤,皆最要之工,請次第估辦興挑。 」從之。 十年,修湖北省會江岸,並添建石壩。 挑濬漳河故道。 修保定南關外河道,及徐河石橋、河間陳家門堤。 濬東平小清河,及安流、龍拱二河。 修公安、監利堤。 十一年,修南昌、新建、進賢圩堤,及河間、獻縣河堤,天門漢水南岸堤工。 桐梓被水,開濬戴家溝河道。 命工部尚書硃士彥察勘江南水患,疏請修築無為及銅陵江壩。 給事中邵正笏言江湖漲灘占墾日甚,諭兩江總督陶澍、湖廣總督盧坤等飭屬詳勘,其沙洲地畝無礙水道者,聽民認墾,否則設法嚴禁。 十二年,挑除星子蓼花池淤沙,疏通溝道,並築避沙塹壩。 修築南昌、新建圩堤,又改豐城土堤為石。 十三年,湖廣總督訥爾經額請修襄陽老龍及漢陽護城石堤,武昌、荊州沿江堤岸。 兩江總督陶澍請修六合雙城、果盒二圩堤埂,濬孟瀆、得勝、灣港三河,並建閘座。 均如議行。 戶部請興修直隸水利城工,命總督琦善確察附近民田之溝渠陂塘,擇要興修,以工代賑。 御史硃逵吉言,湖北連年被水,請疏江水支河,使南匯洞庭湖,疏漢水支河,使北匯三台等湖,並疏江、漢支河,使分匯雲夢,七澤間堤防可固,水患可息。 御史陳誼言,安陸濱江堤塍衝決為害,請建五閘壩,挑濬河道,以泄水勢。 疏入,先後命訥爾經額、尹濟源、吳榮光等遴員詳勘。 十四年,修良鄉河道橋座。 濬沔陽天門、牛氾支河,漢陽通順支河,並修築濱臨江、漢各堤。 濬石首、潛江、漢川支河,修荊州萬城大堤,華容等縣水沖官民各垸。 濬碭山利民、永定二河。 築南昌、新建、進賢、建昌、鄱陽、德安、星子、德化八縣水淹圩堤。 修潛江、鍾祥、京山、天門、沔陽、漢陽六州縣臨江潰堤,以工代賑。 修邳、宿二州縣沂河堤埝、及王翻湖等工。 濬太倉、七浦及太湖以下泖淀,並修元和南塘寶帶橋。 十六年,濬河東姚暹渠。 修庫車沿河堤壩。 濬海鹽河道。 又貸江蘇司庫銀濬鹽城皮大河、豐縣順堤河,並修築堤工,從兩江總督林則徐等請也。 命大學士穆彰阿、步軍統領耆英、工部尚書載銓,勘估京城內外應修河道溝渠。 十七年,修武昌沿江石岸,鍾祥劉公菴、何家潭老堤,潛江城外土堤,及豐城土石堤工,並建小港口石閘石埽。 十八年,修黃梅堤。 濬豐潤、玉田黑龍河。 十九年,修武昌保安門外江堤,蘄州衛軍堤,漢陽臨江石堤。 葉爾羌參贊大臣恩特亨額覆陳巴爾楚克開墾屯田情形。 先是,帝允伊犁將軍特依順保之請,命於巴爾楚克開墾屯田。 嗣署參贊大臣金和疏陳不便,覆命恩特亨額詳籌。 至是,疏言:「該處渠身僅三百二十八里有奇,沿堤兩岸培修,水勢甚旺,足資灌溉。 並派屯丁分段看守,遇水漲時,有渠旁草湖可泄,不致淹漫要路。 」諭:「照舊妥辦,務於屯務邊防實有裨益。 」伊犁將軍關福疏報,額魯特愛曼所屬界內塔什畢圖,開正渠二萬五千七百餘丈,計百四十餘里,得地十六萬四千餘畝,實屬肥腴,引水足資灌溉。 詔褒勉之。 是歲漢水盛漲,漢川、沔陽、天門、京山堤垸潰決。 二十年,總督周天爵疏報江、漢情形,擬疏堵章程六:一,沙灘上游作一引壩,攔入湖口,再作沙隄障其外面,以堵旁泄; 一,江之南岸改虎渡口東支堤為西堤,別添新東堤,留寬水路四里餘,下達黃金口,歸於洞庭,再於石首調弦口留三四十里沮洳之地,瀉入洞庭; 一,江之北岸舊有閘門,應改為滾壩,冬啟夏閉; 一,襄陽上游多作挑壩,撐水外出,再於險要處所,加築護堤護灘; 一,襄陽河四面堤畔,應用磚石多砌陡門,夏令相機啟閉; 一,襄河水勢浩大,應添造滾壩,冬啟夏閉,於兩岸低洼處所,引渠納水。 下所司議行。 是年修華容、武陵、龍陽、沅江四縣官民堤垸,又修荊州大堤,及公安、監利、江陵、潛江四縣堤工。 二十二年,堵鹿邑渦河決口。 先是,黃水決口,大溜直趨渦河,將南岸觀武集、鄭橋、劉窪庄、古家橋及淮寧之閻家口、吳家橋、徐家灘、婁家林、季家樓堤頂漫塌,太和民田悉成巨浸,阜陽以次州縣亦被漫淹。 至是,安徽巡撫程楙采言:「豫工將次合龍,渦河決口若不及時興修,下游受害益深。 請敕河南撫臣迅籌堵築。 」從之。 湖廣總督裕泰等疏報江水盛漲,衝陷萬城堤以上之吳家橋水閘,並決下游上漁埠頭大堤,直灌荊州郡城,倉庫監獄均被淹漫。 水消退後,而埠頭漫口較寬,勢難對口接築。 擬修挽月堤一,並先於上下游各築橫堤一。 如所請行。 修築庫倫堤壩,及鄒縣橫河口、李家河口民堰。 二十三年,直隸總督訥爾經額疏陳直隸難以興舉屯政水利,略云:「天津至山海關,戶口殷繁,地無遺利。 其無人開墾之處,乃沿海鹼灘,潮水咸濇,不足以資灌溉。 至全省水利,歷經試墾水田,屢興屢廢,總由南北水土異宜,民多未便。 而開源、疏泊、建閘、修塘,皆需重帑,未敢輕議試行。 但宜於各境溝洫及時疏通,以期旱澇有備,或開鑿井泉,以車戽水,亦足裨益田功。 」如所議行。 修海陽寮哥宮、涸溪、竹崎頭堤工。 二十四年,修江夏江堤。 濬海州沭河。 七月,荊州江勢汎漲,李家埠內隄決口,水灌城內。 江陵虎渡口汛江支各堤亦多漫溢。 諭總督裕泰籌款修築。 九月,萬城大堤合龍。 伊犁將軍布彥泰等言:「惠遠城東阿齊烏蘇廢地可墾復良田十餘萬畝,擬引哈什河水以資灌注,將塔什鄂斯坦田莊舊有渠道展寬,接開新渠,引入阿齊烏蘇東界,並間段酌挑支河。 」又言:「伊拉里克地畝與喀喇沙爾屬蒙古游牧地以山為界,該處河水一道,由山之東面流出,距游牧地尚隔一山,於蒙古生計無礙,堪以開墾。 請濬大渠支渠並泄水渠,引用伊拉里克河水。 」又言:「奎屯地方寬廣,有河一道,系由庫爾喀喇烏蘇南山積雪融化匯流成河,近水地畝早有營屯戶民承種。 又蘇沁荒地有萬餘畝,土脈肥潤,祗須挑渠引水,可以俱成沃壤。 」均如所請行。 二十五年,濬賈魯河,修汶上馬踏湖民堰。 命喀喇沙爾辦事大臣全慶查勘和爾罕水利,疏言:「和爾罕地本膏腴,宜將西北哈拉木扎什水渠並東南和色熱瓦特大渠接引,可資耕種。 中隔大小沙梁,業已挑通,宜於衝要處砌石釘椿,使沙土不致坍卸,渠道日深,足以灌溉良田。 」又言:「伊拉里克地居吐魯番所轄托克遜軍台之西,土脈腴潤,謂之板土戈壁,其西為沙石戈壁。 二百餘里,至山口出泉處,有大阿拉渾、小阿拉渾兩水,匯成一河。 從前渠道未開,水無收束,一至沙石戈壁,散漫沙中,而板土戈壁水流不到,轉成荒灘。 今將極西之水導引而東,在沙石戈壁鑿成大渠三段,復於板土戈壁多開支渠,即遇大汛,水有所歸。 又吐魯番地畝多系掘井取泉,名曰卡井,連環導引,其利甚溥。 惟高埠難引水逆流而上,應聽戶民自行挖井,冬春水微時,可補不足。 」下廷臣議行。 二十六年,烏魯木齊都統惟勤請修理喀喇沙爾渠道壩堤,並陳章程四,命伊犁將軍薩迎阿覆覈,尚無流弊,詔如所請行。 六塘河堤沖潰,各州縣連年被水,命兩江總督璧昌等覈辦。 覆言,海州境內六塘河及薔薇河淤墊衝決,田廬受淹,於運道宣防,大有關係,應從速借款挑築,允之。 修溫榆河果渠村壩埽。 二十七年,扎薩克郡王伯錫爾呈獻私墾地畝,內有生地四千八百三十餘畝,接濬新渠二,添開支渠二,以資分灌。 二十八年,兩江總督李星沅請修沛縣民埝埽壩,裕泰請修江夏堤工、鍾祥廖家店外灘岸,直隸總督訥爾經額請修築萬全護城石壩,均如所請。 御史楊彤如劾河南撫臣三次挑挖賈魯河決口,費幾百萬,迄無成功,請敕查辦。 詔褫鄂順安以下職。 新任巡撫潘鐸疏言:「賈魯河工程應以復硃仙鎮為修河關鍵。 惟硃仙鎮內及街南北河道淤墊最甚,今議添辦柴稭埽工,以防兩岸淤沙。 其淤沙最深處,挑濬較難,另擇乾土十數里,改道以通舊河,責成各員賠修,限四十五日工竣。 」從之。 二十九年,江蘇巡撫傅繩勛言:「陰雨連綿,積水無從宣洩,以致江、淮、揚等屬堤圩多被衝破。 請仿農政全書櫃田之法,以土護田,堅築高峻,內水易於車涸,勸民舉行,以工代賑,並查勘海口,開挖閘洞泄水。 」帝嘉勉之。 三十年,修襄陽老龍石堤,及漢陽堤壩,武昌沿江石岸,潛江土堤、鍾祥高家堤。 御史汪元方以浙江水災,多由棚民開山,水道淤阻所致,疏請禁止。 諭巡撫吳文鎔嚴查,並命江蘇、安徽、江西、湖廣各督撫一體稽查妥辦。 咸豐元年,浙江巡撫常大淳疏陳清理種山棚民情形,略言:「浙西水利,餘杭、南湖驟難濬復,應先開支河、修石閘,以資蓄泄。 上游治而下游之患亦可稍平。 浙東則紹興之三閘口外,鄞縣、象山等河溪,現經籌挑。 」報聞。 三年,太常卿唐鑒進畿輔水利備覽,命給直隸總督桂良閱看,並著于軍務告竣時,酌度情形妥辦。 同治元年,御史硃潮請開畿輔水利,並以田地之治否,定府縣考績之殿最。 命直隸總督文煜等將所轄境內山泉河梁淀湖及可開渠引水地方詳查,並妥議章程。 尋覆疏言:「有可舉行之處,或礙於地界,或限於力量,或當掘井制車,或須抽溝築圩,均設法催勸,推行盡利。 」三年,江蘇士民殷自芳等以「山陽、鹽城境內市河、十字河、小市河蜿蜒百里,東注馬家盪,沿河民田數千頃,旱則資其灌溉,潦則資其宣洩。 自乾隆六年大挑以後,迄今百餘年,河淤田廢,水旱均易成災。 墾請挑濬築墟,引運河水入市河,以蘇民困」。 命兩江總督、江蘇巡撫覈辦。 五年,御史王書瑞言,浙江水利,海塘而外,又有漊港。 烏程有三十九漊,長興有三十四漊。 自逆匪竄擾後,泥沙堆積,漊口淤阻,請設法開濬。 又言蘇、松諸郡與杭、嘉、湖異派同歸,湖州處上游之最要,蘇、松等郡處下游之最要。 上游阻塞,則害在湖州,下游阻塞,則害在蘇、松,並害及杭、嘉、湖。 請飭江蘇一併勘治。 從之。 六年,濬清河張福口引河。 八年,安徽巡撫吳坤修言,永城與宿州接壤之南股河,久經淤塞,下接靈壁,低洼如釜,早成巨浸,水無出路,擬查勘籌辦。 從之。 九年,濬白茆河道,改建近海石閘。 江蘇紳民請濬復淮水故道,命兩江總督、江蘇巡撫、漕運總督會籌。 覆疏言:「挽淮歸故,必先大濬淤黃河,以暢其入海之路,繼開清口,以導其入黃,繼堵成子河、張福口、高良澗三河,以杜旁泄。 應分別緩急興工,期以數年有效。 」下部議,從之。 是年內閣侍讀學士鍾佩賢亦以疏濬海港為請。 於是浙撫楊昌濬言:「漊港年久淤塞,查明最要次要各工,分別估修,擬趁冬隙時,先將寺橋等九港及諸、沈二漊趕辦,其餘各工及碧浪湖工程,次第籌畫,應與吳江長橋及太湖出水各口同時修濬。 」得旨允行。 十年,修龍洞舊渠,並開新渠以引涇水。 江蘇巡撫張之萬請設水利局,興修三吳水利。 於是重修元和、吳縣、吳江、震澤橋竇各工。 最大者為吳淞江下游至新閘百四十丈,別以機器船疏之。 凡太倉七浦河,昭文徐六涇河,常熟福山港河、常州河,武進孟瀆、超瓢港,江陰黃田港、河道塘閘、徒陽河、丹徒口支河,丹陽小城河,鎮江京口河,均以次分年疏導,幾及十年,始克竣事。 先是侯家林決口,河督喬松年以為時較晚,請來年冬舉辦。 至是,巡撫丁寶楨言,此處決口不堵,必致浸淹曹、兗、濟十餘州縣,若再向東南奔注,則清津、里下河一帶更形吃重,請親往督工堵築。 詔獎勉之。 十二年,以直隸河患頻仍,命總督李鴻章仿雍正間成法,籌修畿輔水利。 旋議定直隸諸河,皆以淀池為宣蓄。 西淀數百里河道,為民生一大關鍵,先堵趙村決口,築磁河、瀦龍河南堤,以御外水,挑濬盧僧、中亭兩河,分減大清河水勢,以免倒灌。 並疏通趙王河道,將苟各庄以上巨堤及下口鷹嘴壩各建閘座。 是年秋,直隸運河堤決,內閣學士宋晉請擇修各河渠,以工代賑,從之。 十三年,挑濬天津陳家溝至塌河淀邊減河三千七百餘丈,又自塌河淀循金鐘河故道斜趨入薊運河,開新河萬四千一百餘丈,俾通省河流分溜由北塘歸海。 石莊戶決口,奪溜南趨,命寶楨速籌堵築。 旋以決口驟難施工,請在迤下之賈庄建壩堵合,即於南北岸普築長堤。 而北岸濮州之上游為開州,並飭直督合力籌辦。 光緒元年,濬文安勝芳河,修菏澤賈庄南岸長堤及北岸金堤。 二年,濬張家橋新舊泗河。 三年,濬濟寧夏鎮迤南十字河。 給事中夏獻馨請修水利以裕民食,諭各督撫酌奪情形,悉心區畫。 四年,修補濱江黃柏山至樊口四十里老堤,並於樊口內建石閘。 五年,修都江堰堤,灌縣、溫江、崇慶舊淹田地涸復八萬二千餘畝。 七年,挑濬大清河下游,使水暢入東淀,並於獻縣硃家口古羊河東岸另闢滹沱減河,使水歸子牙河故道,達津入海。 濬寶坻、武清境內北運減河。 大學士左宗棠請興辦順直水利,以陝甘應餉之軍助直隸治河之役。 總督李鴻章言:「近畿水利,受病過深,凡永定、大清、滹沱、北運、南運五大河,及附麗之六十餘支河,原有閘壩堤埝,無一不壞,減河引河,無一不塞,而節宣諸水之南泊、北泊、東淀、西淀,早被濁流填淤,僅恃天津三岔口一線海河,迤邐出口。 平時既不能暢消,秋冬海潮頂托倒灌,節節皆病。 修治之法,須先從此入手。 五大河中,以永定之害為最深。 其大清、北運、南運,須分別挑濬築堤,修復減河。 滹沱趨向無定,自來未設堤防。 同治七年,由藁城北徙,以文安大窪為壑,其故道之難復,上游之難分,下游之難泄,曾國籓與臣詳陳有案。 東西淀寬廣數百里,淤泥厚積,人力難施。 頻年以來,修復永定河金門閘壩,裁灣切灘,加築隄段。 大清河則於新、雄境內開盧僧減河,霸州、文安境內接開中亭、勝芳等河,分泄上游盛漲; 於任丘開趙王減河,分泄西淀盛漲; 又於文安左各庄至台頭挑河身二十餘里,以暢下游去路。 滹沱河則於河間及文安挖開引河二,又於獻縣硃家口另闢減河三十餘里,均歸子牙河達津。 北運河則於通州築壩,挽潮白河歸槽,於香河王家務、武清筐兒港修復石壩,以泄漲水,於天津霍家嘴疏濬引河,以通下口。 又於武清、寶坻挑挖王家務、筐兒港兩減河,以資暢泄。 南運河則於青、滄、靜海修堤二百餘里,於靜海新官屯另闢減河六十餘里,使別途出海。 又於天津城東永定、大清、滹沱、北運交會之陳家灣,開河百餘里,分泄四大河之水,逕達北塘入海。 其無極、蠡、博、高陽一帶,則堅築珠龍河隄,以防滹沱北越。 任丘至天津一帶,則加築千里堤、格淀堤,使河自河而淀自淀。 又於廣平開洺河,順德挑澧河,趙州濬□、槐、午諸河。 此外河道受害較深者,均酌量疏築。 今宗棠請以隨帶各營移治上游,正可輔直隸之不逮。 此後應修何處,當隨時會商,實力襄助。 」疏入,命恭親王奕訢、醇親王奕枻會同辦理。 是年加修子牙河堤萬七千四百餘丈,文安西堤二千九百餘丈,展寬靜海東堤二千四百餘丈。 九年,安徽學政徐郙言:「江、皖兩省水患頻仍,亟須挑泗、沂為導淮先路,仿抽溝法,循序疏治,由大通口引河入海,泄水較易。 」命宗棠、昌濬會商籌辦。 尋疏覆言:「天下無有利無害之水,疏舊黃河,分減泗、沂,近年已著成效,自當加挑寬深,兼疏大通口以暢出海之途,設復淮局於清江,派員提調。 估計分年分段興辦,去其太甚之害,留其本然之利。 江北於皖省為下游,下游利,上游自無不利矣。 」報聞。 十年,河南巡撫鹿傳霖言:「豫省地勢平衍,衛、淇、沁、潭襟帶西北,淮、汝、渦、潁交匯東南,如果一律疏通,加以溝渠引灌,農田大可受益。 今河道半皆壅滯,溝渠亦多荒廢,擬借人力以補天災,派員分赴各州縣履勘籌畫,或疏或濬,志在必成,使民間曉然於有利農田,自能踴躍用命。 」詔如所請行。 宗棠言:「興修江南水利各工,最大者為硃家山、赤山湖。 硃家山自浦口至張家堡,接通滁河,綿亙百二十餘里。 赤山湖自道士壩、蟹子壩至三汊河下游,亦綿亙百二十里。 兩年工竣,不惟沿江圩田均受其利,而糧艘貨船亦可由內河行,尤屬農商兩便。 」下部知之。 十一年七月,以張曜所部十營、馮南斌二營、蔣東才四營,濬京師內外護城河,十一月竣工。 十三年,河決鄭州,全溜注淮,因濬張福口引河,及興化之大周閘河、丁溪場之古河口、小海三河,俾由新陽、射陽等河入海。 十四年,鑿廣西江面險灘,由蒼梧迄陽朔七百餘里,共開險灘三十五。 十六年,江蘇巡撫剛毅以寶山蘊藻河道失修,迤西大壩壅遏水脈,請興工挑築。 給事中金壽松言利少害多,命總督曾國荃妥籌。 覆疏言,擬拆去同治間所築土壩,以通嘉定、寶山之水道,仍規復咸豐間所建舊閘,以還嘉定之水利。 另開引河以通河流,俾得隨時宣洩。 下部知之。 挑濬餘杭南湖,並疏濬苕溪。 華州羅紋河下游各村連年遭水,沿河數百頃良田盡成澤國。 巡撫鹿傳霖請由吳家橋北大荔之胡村,開渠引水注渭,則其流舒暢,被淹民田,即可涸復耕作,從之。 給事中洪良品以直隸頻年水災,請籌疏濬以興水利。 事下總督籌議。 鴻章言:「原奏大致以開溝渠、營稻田為急,大都沿襲舊聞,信為確論,而於古今地勢之異致,南北天時之異宜,尚未深考。 夫以太行左轉,西北萬峰矗天,伏秋大雨,口外數千里千溪萬派之水,奔騰而下,畿南一帶地平土疏,頃刻輒漲數尺或一二丈,沖盪泛溢,勢所必然。 聖祖慮清濁河流之不可制也,乃築千里堤、格淀隄,使淀與子牙河各行一路。 世宗慮永定河南行之淤淀也,令引渾河別由一道,改移下口。 其餘官堤民堤,今昔增築,綜計不下三四千里,沙土雜半,險工林立,每當伏秋盛漲,兵民日夜防守,甚於防寇,豈有放水灌入平地之理? 今若語沿河居民開渠引水,鮮不錯愕駭怪者。 且水田之利,不獨地勢難行,即天時亦南北迥異。 春夏之交,布秧宜雨,而直隸彼時則苦雨少泉涸。 今釜陽各河出山處,土人頗知鑿渠藝稻。 節屆芒種,上游水入渠,則下游舟行苦淺,屢起訟端。 東西淀左近窪地,鄉民亦散布稻種,私冀旱年一穫,每當伏秋漲發,輒遭漂沒。 此實限於天時,斷非人力所能補救者也。 以近代事考之,明徐貞明僅營田三百九十餘頃,汪應蛟僅營田五十頃,董應舉營田最多,亦僅千八百餘頃,然皆黍粟兼收,非皆水稻。 且其志在墾荒殖穀,並非藉減水患。 今訪其遺迹,所營之田,非導山泉,即傍海潮,絕不引大河無節制之水以資灌溉,安能藉減河水之患,又安能廣營多穫以抵恃大之入? 雍正間,怡賢親王等興修直隸水利,四年之間,營治稻田六千餘頃,然不旋踵而其利頓減。 九年,大學士硃軾、河道總督劉於義,即將距水較遠、地勢稍高之田,聽民隨便種植。 可見直隸水田之不能盡營,而踵行擴充之不易也。 恭讀乾隆二十七年上諭『物土宜者,南北燥濕,不能不從其性。 儻將窪地盡改作秧田,雨水多時,自可藉以儲用,雨澤一歉,又將何以救旱? 從前近京議修水利營田,始終未收實濟,可見地利不能強同』。 謨訓昭垂,永宜遵守。 即如天津地方,康熙間總兵藍理在城南墾水田二百餘頃,未久淤廢。 咸豐九年,親王僧格林沁督師海口,墾水田四十餘頃,嗣以旱潦不時,迄未能一律種稻,而所費已屬不貲。 光緒初,臣以海防緊要,不可不講求屯政,曾飭提督周盛傳在天津東南開挖引河,墾水田千三百餘頃,用淮勇民夫數萬人,經營六七年之久,始獲成熟。 此在潮汐可恃之地,役南方習農之人,尚且勞費若此。 若於五大河經流多分支派,穿穴堤防濬溝,遂於平原易黍粟以秔稻,水不應時,土非澤埴,竊恐欲富民而適以擾民,欲減水患而適以增水患也。 」十七年,剛毅言:「吳淞江為農田水利所資,自道光六年浚治後,又經六十餘年,淤墊日甚。 前年秋雨連旬,河湖汎濫,積澇竟無消路。 去年十月,派員開辦,並調營勇協同民夫,分段合作,約三月內可告竣。 」報聞。 鴻章又言:「寶坻青龍灣減河,自香河之王家務經寶坻至寧河入海。 去歲霪雨兼旬,河流狂漲,橫堤決岸,寶坻受害獨深。 廣安橋以下,河身淺窄,大寶莊以上,並無河槽,應與昔年所開之普濟河、黃庄新河一律挑深,添建石閘。 」沈秉成、松椿言:「淮南堰圩廳所管之洪澤湖,關係水道利病鹽漕諸務。 今全湖之水下趨,毫無節制。 現勘得應行先辦之工,曰修復三壩,曰修整束水堤,曰展挑三福口,計三項工程,不過數萬兩可以集事。 或有議於禮河迤西蔡家莊建滾水石壩,使水可蓄泄,較有把握。 惟巨款難籌,應暫緩辦。 」均詔如所請。 堵築吳橋宣惠河缺口二。 河陝汝道鐵珊,以閿鄉北濱黃河,城垣屢被沖坍,因於城外築大石壩,挑溜護城。 十八年,疏鑿福山港、徐六涇二河,及高浦、耿涇、海洋塘、西洋港四河。 山東巡撫福潤言:「小清河為民田水利所關,年久淤塞。 前撫臣張曜籌議疏通,因工漲款絀,僅修下游博興之金家橋至壽光海道,長百餘里。 其上游工程,應接續興挑,庶使歷城等縣所受各水,悉可入海。 今擬規復小清河正軌,而不拘牽故道,由金家橋而西取直,擇窪區接開正河,歷博興、高苑、新城、長山、鄒平至齊東曹家坡,長九十七里,又於金家橋迤下開支河二十四里,至柳橋,以承濟麻大湖上游各河之水,引入新河,計長四千二百餘丈。 」詔從之。 二十年,崇明海岸被潮沖齧,逼近城牆。 於青龍港東西兩面設立敵水壩四,加建木橋,疊砌石塊,以御風潮。 二十一年,署兩江總督張之洞言:「黃河支流之減水河洪河,自虞城、夏邑、永城經碭山、蕭縣,達宿州、靈壁、泗州之睢河,而注於洪湖。 其間湖港紛歧,皆下注睢河。 乾隆年間,以睢河不能容,導水為三,曰北股、中股、南股。 中股為睢河正流。 咸豐初,黃河日益淤墊,漸及改徙,豫、江、皖各河亦逐段淤阻,水潦泛溢為害,尤以永、蕭、碭為甚。 同治間建議疏河,恆以工程過大,屢議屢輟。 今擬改道辦法,導北股河之水以達靈壁岳河,導中股、南股河之水合流入宿州運糧溝,以達澮河,而運糧一溝恐不能容納,應治沱河梁溝以復其舊,使各河之水皆順軌下注洪湖,不致橫溢,則各屬水患永息矣。 」詔如所請行。 二十二年,御史華煇疏陳興修水利八事:曰引泉,曰築塘,曰開渠,曰通湖,曰開井,曰蓄水,曰用車,曰填石。 下所司議。 二十四年,濬太倉劉河,自殷港門至浦家港口四千一百餘丈。 二十八年,江西巡撫李興銳言:「近年水患頻仍,皆由鄱陽湖日見淤淺,而長江昔寬今狹,驟遭大雨,疏泄不及,遂至四溢為災。 請於冬晴水淺時,購制挖泥機器輪船數艘,將全湖分別挑挖。 其上遊河道亦一律擇要疏治。 既為防水患起見,亦為興商務張本。 」從之。 修湖北省城北路堤紅關至春山八段,南路堤白沙洲至金口十段,以御外江之汎漲。 建石閘數座,以備內湖之宣洩。 又於附郭沿江十餘里,一律增修石剝岸。 濬小清河,開徒陽河百二十餘里。 宣統元年,署直隸總督那桐言:「通州鯰魚溝堤岸,自光緒九年決口,流入港溝而歸鳳河。 嗣後屢堵屢潰。 至二十四年大汛復決,迄今未能堵閉,以致武清百數十村頻年潰沒。 今擬於鯰魚溝暫建滾水壩,俾全溜不致旁趨。 倘遇盛漲,即將土埝挑除,俾資分泄。 一面將上游堤壩挑補整齊,疏濬青龍灣等處引河,以減盛漲,築攔水埝以御渾流,修估龍鳳河以疏積潦。 滾水壩工程應即興辦。 其修堤及疏引河,應於本年秋後部署,來年二月興工。 攔水埝及龍鳳河,應於來年秋後部署,次年二月興工。 均限伏汛前報竣。 」下部議行。 湖廣總督陳夔龍請修復江、襄潰口,略謂:「江、襄各堤,以潛江之袁家月堤為最要。 此次潰口,堤身沖刷,頓落四百餘丈,迴流湍急,附近悉成澤國,應及時築合。 此外郭家嘴、禹王廟潰堤,及天門黑牛渡、沔陽呂蒙營、公安高李公、松滋楊家腦、監利河龍廟各堤工,均擬派員督辦籌修,以期鞏固。 」從之。 寧夏滿營開墾馬廠荒地,先治唐渠,以裕瀦停之地。 挑濬百二十餘里,曰正渠; 自靖益堡開支口,引水西北行四十餘里而入之溝,曰新渠; 沿渠列小口四十,挾水以歸諸田,曰支渠。 唐渠以西,淪為澤國,非溝以宣之不為功。 自杏子湖起,穿溝二百八十餘里,建大小石閘、木閘四十二,石橋、木橋三十三,經始上年九月,至本年八月告成,名曰湛恩渠,約成腴田二十萬畝。 是年,東三省總督、奉天巡撫合詞請修遼河,先從雙檯子河堤入手,次年續修鴨島、冷家口工程,並挑挖海口攔江沙,與遼河工程同時舉辦。 下部知之。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)