1
蘇軾,字子瞻,眉州眉山人。 生十年,父洵遊學四方,母程氏親授以書,聞古今成敗,輒能語其要。 程氏讀東漢《范滂傳》,慨然太息,軾請曰:「軾若爲滂,母許之否乎? 」程氏曰:「汝能爲滂,吾顧不能爲滂母邪?」
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
2
比冠,博通經史,屬文日數千言,好賈誼、陸贄書。 旣而讀《莊子》,歎曰:「吾昔有見,口未能言,今見是書,得吾心矣。 」嘉祐二年,試禮部。 方時文磔裂詭異之弊勝,主司歐陽脩思有以救之,得軾《刑賞忠厚論》,驚喜,欲擢冠多士,猶疑其客曾鞏所爲,但置第二; 復以《春秋》對義居第一,殿試中乙科。 後以書見脩,脩語梅聖俞曰:「吾當避此人出一頭地。 」聞者始譁不厭,久乃信服。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
3
丁母憂。 五年,調福昌主簿。 歐陽脩以才識兼茂,薦之秘閣。 試六論,舊不起草,以故文多不工。 軾始具草,文義粲然。 復對制策,入三等。 自宋初以來,制策入三等,惟吳育與軾而已。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
4
除大理評事、簽書鳳翔府判官。 關中自元昊叛,民貧役重,岐下歲輸南山木筏,自渭入河,經砥柱之險,衙吏踵破家。 軾訪其利害,爲脩衙規,使自擇水工以時進止,自是害減半。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
5
治平二年,入判登聞鼓院。 英宗自藩邸聞其名,欲以唐故事召入翰林,知制誥。 宰相韓琦曰:「軾之才,遠大器也,他日自當爲天下用。 要在朝廷培養之,使天下之士莫不畏慕降伏,皆欲朝廷進用,然後取而用之,則人人無復異辭矣。 今驟用之,則天下之士未必以爲然,適足以累之也。 」英宗曰:「且與脩注如何? 」琦曰:「記注與制誥爲鄰,未可遽授。 不若於館閣中近上貼職與之,且請召試。 」英宗曰:「試之未知其能否,如軾有不能邪? 」琦猶不可,及試二論,復入三等,得直史館。 軾聞琦語,曰:「公可謂愛人以德矣。 」會洵卒,賻以金帛,辭之,求贈一官,於是贈光祿丞。 洵將終,以兄太白早亡,子孫未立,妹嫁杜氏,卒未葬,屬軾。 軾旣除喪,卽葬姑。 後官可蔭,推與太白曾孫彭。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
6
熙寧二年,還朝。 王安石執政,素惡其議論異己,以判官告院。 四年,安石欲變科舉、興學校,詔兩制、三館議。 軾上議曰:
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
7
「得人之道,在於知人; 知人之法,在於責實。 使君相有知人之明,朝廷有責實之政,則胥吏皂隸未嘗無人,而況于學校貢舉乎? 雖因今之法,臣以爲有餘。 使君相不知人,朝廷不責實,則公卿侍從常患無人,而況學校貢舉乎? 雖復古之制,臣以爲不足。 夫時有可否,物有廢興,方其所安,雖暴君不能廢,及其旣厭,雖聖人不能復。 故風俗之變,法制隨之,譬如江河之徙移,強而復之,則難爲力。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
8
慶曆固嘗立學矣,至于今日,惟有空名僅存。 今將變今之禮,易今之俗,又當發民力以治宮室,斂民財以食遊士。 百里之內,置官立師,獄訟聽於是,軍旅謀於是,又簡不率教者屏之遠方,則無乃徒爲紛亂,以患苦天下邪? 若乃無大更革,而望有益於時,則與慶曆之際何異? 故臣謂今之學校,特可因仍舊制,使先王之舊物,不廢於吾世足矣。 至於貢舉之法,行之百年,治亂盛衰,初不由此。 陛下視祖宗之世,貢舉之法,與今爲孰精? 言語文章,與今爲孰優? 所得人才,與今爲孰多? 天下之事,與今爲孰辦? 較此四者之長短,其議決矣。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
9
今所欲變改不過數端:或曰鄉舉德行而略文詞,或曰專取策論而罷詩賦,或欲兼采譽望而罷封彌,或欲經生不帖墨而考大義,此皆知其一,不知其二者也。 願陛下留意于遠者、大者,區區之法何預焉。 臣又切有私憂過計者。 夫性命之說,自子貢不得聞,而今之學者,恥不言性命,讀其文,浩然無當而不可窮; 觀其貌,超然無著而不可挹,此豈真能然哉! 蓋中人之性,安於放而樂於誕耳。 陛下亦安用之?」
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
10
議上,神宗悟曰:「吾固疑此,得軾議,意釋然矣。 」卽日召見,問:「方今政令得失安在? 雖朕過失,指陳可也。 」對曰:「陛下生知之性,天縱文武,不患不明,不患不勤,不患不斷,但患求治太急,聽言太廣,進人太銳。 願鎮以安靜,待物之來,然後應之。 」神宗悚然曰:「卿三言,朕當熟思之。 凡在館閣,皆當爲朕深思治亂,無有所隱。 」軾退,言於同列。 安石不悅,命權開封府推官,將困之以事。 軾決斷精敏,聲聞益遠。 會上元敕府市浙燈,且令損價。 軾疏言:「陛下豈以燈爲悅? 此不過以奉二宮之歡耳。 然百姓不可戶曉,皆謂以耳目不急之玩,奪其口體必用之資。 此事至小,體則甚大,願追還前命。 」卽詔罷之。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
11
時安石創行新法,軾上書論其不便,曰:
(No translation available)
12
「臣之所欲言者,三言而已。 願陛下結人心,厚風俗,存紀綱。 人主之所恃者人心而已,如木之有根,燈之有膏,魚之有水,農夫之有田,商賈之有財。 失之則亡,此理之必然也。 自古及今,未有和易同眾而不安,剛果自用而不危者。 陛下亦知人心之不悅矣。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
13
祖宗以來,治財用者不過三司。 今陛下不以財用付三司,無故又創制置三司條例一司,使六七少年,日夜講求于內,使者四十餘輩,分行營幹於外。 夫制置三司條例司,求利之名也; 六七少年與使者四十餘輩,求利之器也。 造端宏大,民實驚疑; 創法新奇,吏皆惶惑。 以萬乘之主而言利,以天子之宰而治財,論說百端,喧傳萬口,然而莫之顧者,徒曰:『我無其事,何恤於人言。 』操網罟而入江湖,語人曰:『我非漁也』,不如捐網罟而人自信。 驅鷹犬而赴林藪,語人曰:『我非獵也』,不如放鷹犬而獸自馴。 故臣以爲欲消讒慝而召和氣,則莫若罷條例司。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
14
今君臣宵旰,幾一年矣,而富國之功,茫如捕風,徒聞內帑出數百萬緡,祠部度五千餘人耳。 以此爲術,其誰不能? 而所行之事,道路皆知其難。 汴水濁流,自生民以來,不以種稻。 今欲陂而清之,萬頃之稻,必用千頃之陂,一歲一淤,三歲而滿矣。 陛下遂信其說,卽使相視地形,所在鑿空,訪尋水利,妄庸輕剽,率意爭言。 官司雖知其疏,不敢便行抑退,追集老少,相視可否。 若非灼然難行,必須且爲興役。 官吏苟且順從,真謂陛下有意興作,上糜帑廩,下奪農時。 堤防一開,水失故道,雖食議者之肉,何補於民! 臣不知朝廷何苦而爲此哉?
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
15
自古役人,必用鄉戶。 今者徒聞江、浙之間,數郡顧役,而欲措之天下。 單丁、女戶,蓋天民之窮者也,而陛下首欲役之,富有四海,忍不加恤! 自楊炎爲兩稅,租調與庸旣兼之矣,奈何復欲取庸? 萬一後世不幸有聚斂之臣,庸錢不除,差役仍舊,推所從來,則必有任其咎者矣。 青苗放錢,自昔有禁。 今陛下始立成法,每歲常行。 雖云不許抑配,而數世之後,暴君汙吏,陛下能保之與? 計願請之戶,必皆孤貧不濟之人,鞭撻已急,則繼之逃亡,不還,則均及鄰保,勢有必至,異日天下恨之,國史記之,曰『青苗錢自陛下始』,豈不惜哉! 且常平之法,可謂至矣。 今欲變爲青苗,壞彼成此,所喪逾多,虧官害民,雖悔何及!
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
16
昔漢武帝以財力匱竭,用賈人桑羊之說,買賤賣貴,謂之均輸。 于時商賈不行,盜賊滋熾,幾至於亂。 孝昭旣立,霍光順民所欲而予之,天下歸心,遂以無事。 不意今日此論復興。 立法之初,其費已厚,縱使薄有所獲,而徵商之額,所損必多。 譬之有人爲其主畜牧,以一牛易五羊。 一牛之失,則隱而不言; 五羊之獲,則指爲勞績。 今壞常平而言青苗之功,虧商稅而取均輸之利,何以異此? 臣竊以爲過矣。 議者必謂:『民可與樂成,難與慮始。 』故陛下堅執不顧,期於必行。 此乃戰國貪功之人,行險僥倖之說,未及樂成,而怨已起矣。 臣之所願陛下結人心者,此也。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
17
國家之所以存亡者,在道德之淺深,不在乎強與弱; 歷數之所以長短者,在風俗之薄厚,不在乎富與貧。 人主知此,則知所輕重矣。 故臣願陛下務崇道德而厚風俗,不願陛下急於有功而貪富強。 愛惜風俗,如護元氣。 聖人非不知深刻之法可以齊眾,勇悍之夫可以集事,忠厚近於迂闊,老成初若遲鈍。 然終不肯以彼易此者,知其所得小,而所喪大也。 仁祖持法至寬,用人有敘,專務掩覆過失,未嘗輕改舊章。 考其成功,則曰未至。 以言乎用兵,則十出而九敗; 以言乎府庫,則僅足而無餘。 徒以德澤在人,風俗知義,故升遐之日,天下歸仁焉。 議者見其末年吏多因循,事不振舉,乃欲矯之以苛察,齊之以智能,招來新進勇銳之人,以圖一切速成之效。 未享其利,澆風已成。 多開驟進之門,使有意外之得,公卿侍從跬步可圖,俾常調之人舉生非望,欲望風俗之厚,豈可得哉? 近歲樸拙之人愈少,巧進之士益多。 惟陛下哀之救之,以簡易爲法,以清淨爲心,而民德歸厚。 臣之所願陛下厚風俗者,此也。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
18
祖宗委任臺諫,未嘗罪一言者。 縱有薄責,旋卽超升,許以風聞,而無官長。 言及乘輿,則天子改容; 事關廊廟,則宰相待罪。 臺諫固未必皆賢,所言亦未必皆是。 然須養其銳氣,而借之重權者,豈徒然哉? 將以折奸臣之萌也。 今法令嚴密,朝廷清明,所謂奸臣,萬無此理。 然養貓以去鼠,不可以無鼠而養不捕之貓; 畜狗以防盜,不可以無盜而畜不吠之狗。 陛下得不上念祖宗設此官之意,下爲子孫萬世之防? 臣聞長老之談,皆謂臺諫所言,常隨天下公議。 公議所與,臺諫亦與之; 公議所擊,臺諫亦擊之。 今者物論沸騰,怨讟交至,公議所在,亦知之矣。 臣恐自茲以往,習慣成風,盡爲執政私人,以致人主孤立,紀綱一廢,何事不生! 臣之所願陛下存紀綱者,此也。」
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
19
軾見安石贊神宗以獨斷專任,因試進士發策,以「晉武平吳以獨斷而克,苻堅伐晉以獨斷而亡,齊恒專任管仲而霸,燕噲專任子之而敗,事同而功異」爲問,安石滋怒,使御史謝景溫論奏其過,窮治無所得,軾遂請外,通判杭州。 高麗入貢,使者發幣於官吏,書稱甲子。 軾卻之曰:「高麗於本朝稱臣,而不稟正朔,吾安敢受! 」使者易書稱熙寧,然後受之。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
20
時新政日下,軾於其間,每因法以便民,民賴以安。 徙知密州。 司農行手實法,不時施行者以違制論。 軾謂提舉官曰:「違制之坐,若自朝廷,誰敢不從? 今出於司農,是擅造律也。 」提舉官驚曰:「公姑徐之。 」未幾,朝廷知法害民,罷之。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
21
有盜竊發,安撫司遣三班使臣領悍卒來捕,卒凶暴恣行,至以禁物誣民,入其家爭鬪殺人,且畏罪驚潰,將爲亂。 民奔訴軾,軾投其書不視,曰:「必不至此。 」散卒聞之,少安,徐使人招出戮之。
(No translation available) (No translation available) (No translation available)
22
徙知徐州。 河決曹村,泛於梁山泊,溢于南清河,匯于城下,漲不時洩,城將敗,富民爭出避水。 軾曰:「富民出,民皆動搖,吾誰與守? 吾在是,水決不能敗城。 」驅使復入。 軾詣武衛營,呼卒長曰:「河將害城,事急矣,雖禁軍且爲我盡力。 」卒長曰:「太守猶不避塗潦,吾儕小人,當效命。 」率其徒持畚鍤以出,築東南長堤,首起戲馬臺,尾屬于城。 雨日夜不止,城不沈者三版。 軾廬於其上,過家不入,使官吏分堵以守,卒全其城。 復請調來歲夫增築故城,爲木岸,以虞水之再至。 朝廷從之。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
23
徙知湖州,上表以謝。 又以事不便民者不敢言,以詩託諷,庶有補於國。 御史李定、舒亶、何正臣摭其表語,並媒蘖所爲詩以爲訕謗,逮赴臺獄,欲置之死,鍛煉久之不決。 神宗獨憐之,以黃州團練副使安置。 軾與田父野老,相從溪山間,築室於東坡,自號「東坡居士」。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
24
三年,神宗數有意復用,輒爲當路者沮之。 神宗嘗語宰相王珪、蔡確曰:「國史至重,可命蘇軾成之。 」珪有難色。 神宗曰:「軾不可,姑用曾鞏。 」鞏進《太祖總論》,神宗意不允,遂手札移軾汝州,有曰:「蘇軾黜居思咎,閱歲滋深,人材實難,不忍終棄。 」軾未至汝,上書自言饑寒,有田在常,願得居之。 朝奏,夕報可。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
25
道過金陵,見王安石,曰:「大兵大獄,漢、唐滅亡之兆。 祖宗以仁厚治天下,正欲革此。 今西方用兵,連年不解,東南數起大獄,公獨無一言以救之乎? 」安石曰:「二事皆惠卿啓之,安石在外,安敢言? 」軾曰:「在朝則言,在外則不言,事君之常禮耳。 上所以待公者,非常禮,公所以待上者,豈可以常禮乎? 」安石厲聲曰:「安石須說。 」又曰:「出在安石口,入在子瞻耳。 」又曰:「人須是知行一不義,殺一不辜,得天下弗爲,乃可。 」軾戲曰:「今之君子,爭減半年磨勘,雖殺人亦爲之。 」安石笑而不言。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
26
至常,神宗崩,哲宗立,復朝奉郎、知登州,召爲禮部郎中。 軾舊善司馬光、章惇。 時光爲門下侍郎,惇知樞密院,二人不相合,惇每以謔侮困光,光苦之。 軾謂惇曰:「司馬君卽時望甚重。 昔許靖以虛名無實,見鄙於蜀先主,法正曰:『靖之浮譽,播流四海,若不加禮,必以賤賢爲累。 』先主納之,乃以靖爲司徒。 許靖且不可慢,況君實乎? 」惇以爲然,光賴以少安。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
27
初,祖宗時,差役行久生弊,編戶充役者不習其役,又虐使之,多致破產,狹鄉民至有終歲不得息者。 王安石相神宗,改爲免役,使戶差高下出錢雇役,行法者過取,以爲民病。 司馬光爲相,知免役之害,不知其利,欲復差役,差官置局,軾與其選。 軾曰:「差役、免役,各有利害。 免役之害,掊斂民財,十室九空,斂聚於上而下有錢荒之患。 差役之害,民常在官,不得專力于農,而貪吏猾胥得緣爲奸。 此二害輕重,蓋略等矣。 」光曰:「於君何如? 」軾曰:「法相因則事易成,事有漸則民不驚。 三代之法,兵農爲一,至秦始分爲二,及唐中葉,盡變府兵爲長徵之卒。 自爾以來,民不知兵,兵不知農,農出穀帛以養兵,兵出性命以衛農,天下便之。 雖聖人復起,不能易也。 今免役之法,實大類此。 公欲驟罷免役而行差役,正如罷長徵而復民兵,蓋未易也。 」光不以爲然。 軾又陳於政事堂,光忿然。 軾曰:「昔韓魏公刺陝西義勇,公爲諫官,爭之甚力,韓公不樂,公亦不顧。 軾昔聞公道其詳,豈今日作相,不許軾盡言耶? 」光笑之。 尋除翰林學士。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
28
二年,兼侍讀。 每進讀至治亂興衰、邪正得失之際,未嘗不反覆開導,覬有所啓悟。 哲宗雖恭默不言,輒首肯之。 嘗讀祖宗《寶訓》,因及時事,軾歷言:「今賞罰不明,善惡無所勸沮; 又黃河勢方北流,而強之使東; 夏人入鎮戎,殺掠數萬人,帥臣不以聞。 每事如此,恐浸成衰亂之漸。」
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
29
軾嘗鎖宿禁中,召入對便殿,宣仁后問曰:「卿前年爲何官? 」曰:「臣爲常州團練副使。 」曰:「今爲何官? 」曰:「臣今待罪翰林學士。 」曰:「何以遽至此? 」曰:「遭遇太皇太后、皇帝陛下。 」曰:「非也。 」曰:「豈大臣論薦乎? 」曰:「亦非也。 」軾驚曰:「臣雖無狀,不敢自他途以進。 」曰:「此先帝意也。 先帝每誦卿文章,必歎曰:『奇才,奇才! 』但未及進用卿耳。 」軾不覺哭失聲,宣仁后與哲宗亦泣,左右皆感涕。 已而命坐賜茶,徹御前金蓮燭送歸院。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
30
三年,權知禮部貢舉。 會大雪苦寒,士坐庭中,噤未能言。 軾寬其禁約,使得盡技。 巡鋪內侍每摧辱舉子,且持曖昧單詞,誣以爲罪,軾盡奏逐之。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
31
四年,積以論事,爲當軸者所恨。 軾恐不見容,請外,拜龍圖閣學士、知杭州。 未行,諫官言前相蔡確知安州,作詩借郝處俊事以譏太皇太后。 大臣議遷之嶺南。 軾密疏:「朝廷若薄確之罪,則于皇帝孝治爲不足; 若深罪確,則于太皇太后仁政爲小累。 謂宜皇帝敕置獄逮治,太皇太后出手詔赦之,則於仁孝兩得矣。 」宣仁后心善軾言而不能用。 軾出郊,用前執政恩例,遣內侍賜龍茶、銀合,慰勞甚厚。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
32
旣至杭,大旱,饑疫並作。 軾請於朝,免本路上供米三之一,復得賜度僧牒,易米以救饑者。 明年春,又減價糶常平米,多作饘粥藥劑,遣使挾醫分坊治病,活者甚眾。 軾曰:「杭,水陸之會,疫死比他處常多。 」乃裒羨緡得二千,復發橐中黃金五十兩,以作病坊,稍畜錢糧待之。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
33
杭本近海,地泉鹹苦,居民稀少。 唐刺史李泌始引西湖水作六井,民足于水。 白居易又浚西湖水入漕河,自河入田,所溉至千頃,民以殷富。 湖水多葑,自唐及錢氏,歲輒浚治,宋興,廢之,葑積爲田,水無幾矣。 漕河失利,取給江潮,舟行市中,潮又多淤,三年一淘,爲民大患,六井亦幾於廢。 軾見茅山一河專受江潮,鹽橋一河專受湖水,遂浚二河以通漕。 復造堰閘,以爲湖水畜洩之限,江潮不復入市。 以餘力復完六井,又取葑田積湖中,南北徑三十里,爲長堤以通行者。 吳人種菱,春輒芟除,不遣寸草。 且募人種菱湖中,葑不復生。 收其利以備脩湖,取救荒餘錢萬緡、糧萬石,及請得百僧度牒以募役者。 堤成,植芙蓉、楊柳其上,望之如畫圖,杭人名爲蘇公堤。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
34
杭僧淨源,舊居海濱,與舶客交通,舶至高麗,交譽之。 元豐末,其王子義天來朝,因往拜焉。 至是,淨源死,其徒竊持其像,附舶往告。 義天亦使其徒來祭,因持其國母二金塔,云祝兩宮壽。 軾不納,奏之曰:「高麗久不入貢,失賜予厚利,意欲求朝,未測吾所以待之厚薄,故因祭亡僧而行祝壽之禮。 若受而不答,將生怨心; 受而厚賜之,正墮其計。 今宜勿與知,從州郡自以理卻之。 彼庸僧猾商,爲國生事,漸不可長,宜痛加懲創。 」朝廷皆從之。 未幾,貢使果至,舊例,使所至吳越七州,費二萬四千餘緡。 軾乃令諸州量事裁損,民獲交易之利,無復侵撓之害矣。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
35
浙江潮自海門東來,勢如雷霆,而浮山峙于江中,與漁浦諸山犬牙相錯,洄洑激射,歲敗公私船不可勝計。 軾議自浙江上流地名石門,並山而東,鑿爲漕河,引浙江及溪谷諸水二十餘里以達于江。 又並山爲岸,不能十里以達龍山大慈浦,自浦北折抵小嶺,鑿嶺六十五丈以達嶺東古河,浚古河數里達于龍山漕河,以避浮山之險,人以爲便。 奏聞,有惡軾者,力沮之,功以故不成。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
36
軾復言:「三吳之水,瀦爲太湖,太湖之水,溢爲松江以入海。 海日兩潮,潮濁而江清,潮水常欲淤塞江路,而江水清駛,隨輒滌去,海口常通,則吳中少水患。 昔蘇州以東,公私船皆以篙行,無陸挽者。 自慶曆以來,松江大築挽路,建長橋以扼塞江路,故今三吳多水,欲鑿挽路、爲十橋,以迅江勢」。 亦不果用,人皆以爲恨。 軾二十年間再蒞杭,有德於民,家有畫像,飲食必祝。 又作生祠以報。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
37
六年,召爲吏部尚書,未至。 以弟轍除右丞,改翰林承旨。 轍辭右丞,欲與兄同備從官,不聽。 軾在翰林數月,復以讒請外,乃以龍圖閣學士出知潁州。 先是,開封諸縣多水患,吏不究本末,決其陂澤,注之惠民河,河不能勝,致陳亦多水。 又將鑿鄧艾溝與潁河並,且鑿黃堆欲注之於淮。 軾始至潁,遣吏以水平準之,淮之漲水高於新溝幾一丈,若鑿黃堆,淮水顧流潁地爲患。 軾言於朝,從之。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
38
郡有宿賊尹遇等,數劫殺人,又殺捕盜吏兵。 朝廷以名捕不獲,被殺家復懼其害,匿不敢言。 軾召汝陰尉李直方曰:「君能禽此,當力言於朝,乞行優賞; 不獲,亦以不職奏免君矣。 」直方有母且老,與母訣而後行。 乃緝知盜所,分捕其黨與,手戟刺遇,獲之。 朝廷以小不應格,推賞不及。 軾請以己之年勞,當改朝散郎階,爲直方賞,不從。 其後吏部爲軾當遷,以符會其考,軾謂已許直方,又不報。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
39
七年,徙揚州。 舊發運司主東南漕法,聽操舟者私載物貨,徵商不得留難。 故操舟者輒富厚,以官舟爲家,補其敝漏,且周船夫之乏,故所載率皆速達無虞。 近歲一切禁而不許,故舟弊人困,多盜所載以濟饑寒,公私皆病。 軾請復舊,從之。 未閱歲,以兵部尚書召兼侍讀。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
40
是歲,哲宗親祀南郊,軾爲鹵簿使,導駕入太廟。 有赭繖犢車並青蓋犢車十餘爭道,不避儀仗。 軾使御營巡檢使問之,乃皇后及大長公主。 時御史中丞李之純爲儀仗使,軾曰:「中丞職當肅政,不可不以聞之。 」純不敢言,軾于車中奏之。 哲宗遣使齎疏馳白太皇太后,明日,詔整肅儀衛,自皇后而下皆毋得迎謁。 尋遷禮部兼端明殿、翰林侍讀兩學士,爲禮部尚書。 高麗遣使請書,朝廷以故事盡許之。 軾曰:「漢東平王請諸子及《太史公書》,猶不肯予。 今高麗所請,有甚於此,其可予乎? 」不聽。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
41
八年,宣仁后崩,哲宗親政。 軾乞補外,以兩學士出知定州。 時國事將變,軾不得入辭。 旣行,上書言:
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
42
「天下治亂,出於下情之通塞。 至治之極,小民皆能自通; 迨於大亂,雖近臣不能自達。 陛下臨御九年,除執政、臺諫外,未嘗與羣臣接。 今聽政之初,當以通下情、除壅蔽爲急務。 臣日侍帷幄,方當戍邊,顧不得一見而行,況疏遠小臣欲求自通,難矣。 然臣不敢以不得對之故,不效愚忠。 古之聖人將有爲也,必先處晦而觀明,處靜而觀動,則萬物之情,畢陳於前。 陛下聖智絕人,春秋鼎盛。 臣願虛心循理,一切未有所爲,默觀庶事之利害,與羣臣之邪正。 以三年爲期,俟得其實,然後應物而作。 使旣作之後,天下無恨,陛下亦無悔。 由此觀之,陛下之有爲,惟憂太蚤,不患稍遲,亦已明矣。 臣恐急進好利之臣,輒勸陛下輕有改變,故進此說,敢望陛下留神,社稷宗廟之福,天下幸甚。」
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
43
定州軍政壞馳,諸衛卒驕惰不教,軍校蠶食其廩賜,前守不敢誰何。 軾取貪污者配隸遠惡,繕脩營房,禁止飲博,軍中衣食稍足,乃部勒戰法,眾皆畏伏。 然諸校業業不安,有卒史以贓訴其長,軾曰:「此事吾自治則可,聽汝告,軍中亂矣。 」立決配之,眾乃定。 會春大閱,將吏久廢上下之分,軾命舉舊典,帥常服出帳中,將吏戎服執事。 副總管王光祖自謂老將,恥之,稱疾不至。 軾召書吏使爲奏,光祖懼而出,訖事,無一慢者。 定人言:「自韓琦去後,不見此禮至今矣。 」契丹久和,邊兵不可用,惟沿邊弓箭社與寇爲鄰,以戰射自衛,猶號精銳。 故相龐籍守邊,因俗立法。 歲久法弛,又爲保甲所撓。 軾奏免保甲及兩稅折變科配,不報。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
44
紹聖初,御史論軾掌內外制日,所作詞命,以爲譏斥先朝。 遂以本官知英州,尋降一官,未至,貶寧遠軍節度副使,惠州安置。 居三年,泊然無所蒂芥,人無賢愚,皆得其歡心。 又貶瓊州別駕,居昌化。 昌化,故儋耳地,非人所居,藥餌皆無有。 初僦官屋以居,有司猶謂不可,軾遂買地築室,儋人運甓畚土以助之。 獨與幼子過處,著書以爲樂,時時從其父老遊,若將終身。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
45
徽宗立,移廉州,改舒州團練副使,徙永州。 更三大赦,遂提舉玉局觀,復朝奉郎。 軾自元祐以來,未嘗以歲課乞遷,故官止於此。 建中靖國元年,卒于常州,年六十六。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
46
軾與弟轍,師父洵爲文,旣而得之於天。 嘗自謂:「作文如行雲流水,初無定質,但常行於所當行,止於所不可不止。 」雖嬉笑怒駡之辭,皆可書而誦之。 其體渾涵光芒,雄視百代,有文章以來,蓋亦鮮矣。 洵晚讀《易》,作《易傳》未究,命軾述其志。 軾成《易傳》,復作《論語說》; 後居海南,作《書傳》; 又有《東坡集》四十卷、《後集》二十卷、《奏議》十五卷、《內制》十卷、《外制》三卷、《和陶詩》四卷。 一時文人如黃庭堅、晁補之、秦觀、張耒、陳師道,舉世未之識,軾待之如朋儔,未嘗以師資自予也。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
47
自爲舉子至出入侍從,必以愛君爲本,忠規讜論,挺挺大節,羣臣無出其右。 但爲小人忌惡擠排,不使安於朝廷之上。
(No translation available) (No translation available)
48
高宗卽位,贈資政殿學士,以其孫符爲禮部尚書。 又以其文置左右,讀之終日忘倦,謂爲文章之宗,親制集贊,賜其曾孫嶠。 遂崇贈太師,諡「文忠」。 軾三子:邁、迨、過,俱善爲文。 邁,駕部員外郎。 迨,承務郎。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
49
子過
(No translation available)
50
過,字叔黨。 軾知杭州,過年十九,以詩賦解兩浙路,禮部試下。 及軾為兵部尚書,任右承務郎。 軾帥定武,謫知英州,貶惠州,遷儋耳,漸徙廉、永,獨過侍之。 凡生理晝夜寒暑所須者,一身百為,不知其難。 初至海上,為文曰《志隱》,軾覽之曰:「吾可以安於島夷矣。 」因命作《孔子弟子別傳》。 軾卒於常州,過葬軾汝州郟城小峨眉山,遂家潁昌,營湖陰水竹數畝,名曰「小斜川」,自號「斜川居士」。 卒,年五十二。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
51
初監太原府稅,次知潁昌府郾城縣,皆以法令罷。 晚權通判中山府。 有《斜川集》二十卷。 其《思子臺賦》、《颶風賦》早行於世。 時稱為「小坡」,蓋以軾為「大坡」也。 其叔轍每稱過孝,以訓宗族。 且言:「吾兄遠居海上,惟成就此兒能文也。 」七子:籥、籍、節、笈、篳、篴、箾。
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)
52
論曰:蘇軾自爲童子時,士有傳石介《慶曆聖德詩》至蜀中者,軾歷舉詩中所言韓、富、杜、范諸賢以問其師。 師怪而語之,則曰:「正欲識是諸人耳。 」蓋已有頡頏當世賢哲之意。 弱冠,父子兄弟至京師,一日而聲名赫然,動于四方。 旣而登上第,擢詞科,入掌書命,出典方州。 器識之閎偉,議論之卓犖,文章之雄雋,政事之精明,四者皆能以特立之志爲之主,而以邁往之氣輔之。 故意之所向,言足以達其有猷,行足以遂其有爲。 至於禍患之來,節義足以固其有守,皆志與氣所爲也。 仁宗初讀軾、轍制策,退而喜曰:「朕今日爲子孫得兩宰相矣。 」神宗尤愛其文,宮中讀之,膳進忘食,稱爲天下奇才。 二君皆有以知軾,而軾卒不得大用。 一歐陽脩先識之,其名遂與之齊,豈非軾之所長不可掩抑者,天下之至公也,相不相有命焉,嗚呼! 軾不得相,又豈非幸歟? 或謂:「軾稍自韜戢,雖不獲柄用,亦當免禍。 」雖然,假令軾以是而易其所爲,尚得爲軾哉?
(No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available) (No translation available)